Słowniczek pojęć — Psychologia kliniczna i zdrowia
178 pojęć z 12 wykładów. Każde hasło linkuje do wykładów, w których wystąpiło.
ACT
terapia akceptacji i zaangażowania (trzecia fala); uczy obserwowania myśli i akceptacji cierpienia, łącząc cele behawioralne z humanistycznymi.
Zob.: Wykład 4a
Adaptacja
sposób przystosowywania się dziecka do kolejnych etapów rozwojowych (gotowość szkolna, żłobek, rozłąka z opiekunem); kluczowy przedmiot oceny w diagnozie dziecka.
Zob.: Wykład 6a
Akceptacja
pozwolenie emocjom na bycie bez stawiania oporu; najsilniej związana ze zmniejszeniem nasilenia lęku i depresji.
Zob.: Wykład 3b
Alieniści
XIX-wieczni psychiatrzy zajmujący się osobami z ciężkimi zaburzeniami, wysyłani do odosobnionych zakładów z dala od ludzi; nazwa od „oddalenia", mieli niewiele metod i niższy status niż inni lekarze.
Zob.: Wykład 1a
Atrybucje przyczyn choroby
przekonania o źródle choroby (wola Boga, los, kara) oraz poczucie winy, które dodatkowo obciążają osobę chorą.
Zob.: Wykład 6b
Autokreacja
proces aktywnego kształtowania siebie; psychologiczne rozumienie stylu życia jako czegoś więcej niż zbioru nawyków.
Zob.: Wykład 5a
Badanie korelacyjne
badanie ujawniające związek między zmiennymi, lecz nieustalające przyczynowości (korelacja to nie wpływ).
Zob.: Wykład 4a
Badanie MIDUS
wielki, ponad 30-letni podłużny projekt nad osobami w średnim wieku, dostarczający danych o dobrostanie, SES i obciążeniu allostatycznym.
Zob.: Wykład 2b
Ból jako zjawisko psychologiczne
ujęcie bólu jako w dużej mierze produktu psychologicznego, z którym można pracować technikami radzenia sobie i akceptacji.
Zob.: Wykład 6b
CPTSD
złożone zespół stresu pourazowego, obecny w ICD-11 (brak w DSM-5), obejmujący także mniejsze, niekoniecznie obiektywne wydarzenia; trzy obszary objawów i elastyczność czasowa.
Zob.: Wykład 5a
Cyrkularność
sposób myślenia w terapii systemowej, odchodzący od linearnego schematu przyczyna–skutek na rzecz wzajemnego wpływu elementów systemu na siebie.
Zob.: Wykład 4b
Cztery typy cierpienia
cierpienie fizyczne (ból), egzystencjalne, związane ze stratą oraz społeczne, towarzyszące chorobie somatycznej.
Zob.: Wykład 6b
Czynniki psychospołeczne
styl życia, warunki ekonomiczne, zasoby społeczne; mają większe znaczenie w chorobach przewlekłych niż zakaźnych.
Zob.: Wykład 1b
Czynniki ryzyka
uwarunkowania zwiększające prawdopodobieństwo wystąpienia patologii.
Zob.: Wykład 5b
Czynniki wspólne
elementy działające w różnych nurtach niezależnie od techniki: relacja, oczekiwania, efekt Hawthorne'a, poczucie podobieństwa.
Zob.: Wykład 4a
Debriefing
spotkania po trudnym wydarzeniu z opisywaniem przeżyć; obecnie odradzany (WHO, NICE) jako potencjalnie nieskuteczny lub szkodliwy dla uczestników.
Zob.: Wykład 5a
Definicja zdrowia
zdrowie jako coś więcej niż brak choroby i niż sam stan biologiczny; rozróżnienie oceny subiektywnej i obiektywnej.
Zob.: Wykład 6b
Definicja zdrowia WHO
ujęcie zdrowia jako dobrostanu fizycznego, psychicznego i społecznego (a nie tylko braku choroby), obowiązujące od 1948 r.; krytykowane jako zbyt idealistyczne i mało specyficzne.
Zob.: Wykład 2a
Deinstytucjonalizacja
odejście od zamykania osób w instytucjach na rzecz działania w ich naturalnym środowisku (dotyczy rehabilitacji i psychiatrii).
Zob.: Wykład 6b
Determinanty
czynniki leżące „pod spodem góry lodowej", które wpływają na problem zdrowotny i które identyfikuje się na etapie diagnozy.
Zob.: Wykład 5a
Diagnoza dymensjonalna
diagnoza obszarowa (funkcjonalna, psychologiczna) opisująca, w jakich obszarach osoba ma trudności; psycholog może ją prowadzić, a kierunek ten przyjmują też DSM i ICD-11.
Zob.: Wykład 1a
Diagnoza funkcjonalna
diagnoza psychologiczna, obszarowa; opisuje, jak osoba funkcjonuje w środowisku i w których obszarach ma trudności, niezależnie od etykiety nozologicznej.
Zob.: Wykład 6a
Diagnoza nozologiczna
rozpoznanie jednostki chorobowej; zgodnie z ustawą o zawodzie lekarza może ją stawiać tylko lekarz, nie psycholog (nawet kliniczny).
Zob.: Wykład 1a · Wykład 1b · Wykład 6a
Dobrostan
stan obejmujący pozytywne emocje, zaangażowanie w działanie, więzi międzyludzkie, poczucie sensu i dążenie do celów; nie jest synonimem zdrowia.
Zob.: Wykład 2a
Dobrostan hedoniczny
rozumienie dobrostanu jako przyjemności i radości życia.
Zob.: Wykład 2b
EBP
Evidence-Based Practice; najczęściej używany w literaturze, artykułach i mediach termin oznaczający praktykę opartą na dowodach.
Zob.: Wykład 1a
EBPP
szerokie pojęcie obejmujące całość praktyki psychologa opartej na dowodach: dobór rzetelnych testów i narzędzi, pomiar, ewaluację, diagnozę i terapie.
Zob.: Wykład 1a
Efekt Hawthorne'a
poprawa funkcjonowania wynikająca z samej świadomości bycia obserwowanym.
Zob.: Wykład 4a
Efekt WEIRD
tworzenie terapii w społeczeństwach zachodnich, wykształconych, uprzemysłowionych, bogatych i demokratycznych, trudnych do przeniesienia na inne konteksty kulturowe.
Zob.: Wykład 2b
Efekt względnego wieku
zjawisko częstszego diagnozowania i leczenia ADHD u najmłodszych dzieci w klasie z powodu mniejszej dojrzałości rozwojowej; widoczny w ocenach nauczycieli, nie rodziców.
Zob.: Wykład 6a
Effectiveness
skuteczność badana w realnym środowisku klinicznym, na zróżnicowanych pacjentach; odpowiada na pytanie, na kogo i w jakich warunkach oddziaływanie działa.
Efficacy
skuteczność badana w ściśle kontrolowanych warunkach laboratoryjnych, z wąskimi kryteriami włączania i licznymi wyłączeniami; odpowiada na pytanie, czy oddziaływanie w ogóle działa.
Eklektyzm techniczny
łączenie technik z różnych podejść bez głębszej refleksji teoretycznej (np. terapia multimodalna Lazarusa).
Zob.: Wykład 4b
Eklektyzm teoretyczny
oceniane negatywnie chaotyczne mieszanie podejść bez wyszkolenia w żadnym z nich.
Zob.: Wykład 4b
Eksternalizacja objawu
technika oddzielenia osoby od objawu („wy nie jesteście tym objawem") służąca odciążeniu rodziny.
Zob.: Wykład 4b
Elastyczność w stosowaniu strategii
zdolność dopasowania strategii radzenia sobie do osoby, sytuacji i etapu; jej brak (a nie konkretna strategia) wiąże się z gorszym zdrowiem psychicznym.
Zob.: Wykład 3b
EMA
Ecological Momentary Assessment; dzienniczkowe pomiary samopoczucia, myśli i zachowań w czasie rzeczywistym, traktowane jako przyszłość badań i diagnozy.
Zob.: Wykład 2b
EST
Empirically Supported Treatments; konkretne terapie przebadane naukowo (skrót rzadko spotykany w literaturze).
Zob.: Wykład 1a
Etykietowanie
przypisywanie osobie cechy/diagnozy jako tożsamości („jest agresywny", „ADHD-owiec"), co utrwala zachowanie zgodne z etykietą.
Zob.: Wykład 6a
Eudajmonia
dobrostan rozumiany jako rozwój, znaczenie i sens, dowartościowany w modelu Ryff.
Zob.: Wykład 2b
Funkcja emocji
założenie, że każda emocja (także złość, zazdrość) jest potrzebna i niesie informację; problemem bywa intensywność lub brak regulacji, nie sama emocja.
Zob.: Wykład 3b
Funkcja objawu
w ujęciu systemowym objaw jednego członka rodziny może pełnić rolę utrzymującą równowagę systemu, dlatego pyta się, czemu objaw służy, a nie skąd się wziął.
Zob.: Wykład 4b
Habituacja
przyzwyczajenie się do powtarzanego bodźca, przez które traci on siłę oddziaływania (np. opatrzenie się kampanii).
Zob.: Wykład 5b
Hardiness
twardość/odporność psychiczna; pojęcie bez ustalonego polskiego tłumaczenia, bliskie rezyliencji, lecz nie tożsame.
Zob.: Wykład 1b
Heterostaza
stan ciągłego pozostawania pod wpływem stresorów (w przeciwieństwie do homeostazy), kluczowy w koncepcji Antonovsky'ego.
Zob.: Wykład 2b
Hierarchia dowodów
uporządkowanie źródeł wiedzy od najsłabszych (doświadczenie subiektywne, opinie eksperckie, opisy przypadków) po najmocniejsze (eksperymenty, metaanalizy).
Zob.: Wykład 4a
Hipoteza undoing
fizjologiczna hipoteza Fredrickson, że emocje pozytywne odwracają fizjologiczne skutki stresu i emocji negatywnych.
Zob.: Wykład 3b
ICF
Międzynarodowa Klasyfikacja Funkcjonowania, Niepełnosprawności i Zdrowia (WHO); uniwersalny język opisujący funkcjonowanie z uwzględnieniem kontekstu społecznego.
Zob.: Wykład 6a
Integracja teoretyczna
łączenie dwóch różnych teorii (np. psychoanalizy i behawioryzmu) i opisywanie tych samych zjawisk innym językiem (klasyczny przykład: Dollard i Miller).
Zob.: Wykład 4b
Intervention mapping
iteracyjny, sześciokrokowy sposób planowania interwencji profilaktycznych i promocyjnych oparty na nauce i środowisku.
Interwencja kryzysowa
krótkoterminowa, dyrektywna pomoc skoncentrowana na „tu i teraz", bezpieczeństwie i mocnych stronach, prowadzona także poza gabinetem.
Jakość życia
satysfakcja z życia jako całości i jego sfer; mierzona obiektywnie i subiektywnie, niekoniecznie skorelowanymi; w obszarze zdrowia ujmowana kwestionariuszem HRQOL.
Zob.: Wykład 2a
Język dyrektywny
sposób komunikacji oparty na nakazach („masz to zrobić"), wywołujący gniew i opór.
Zob.: Wykład 5b
Język osób z niepełnosprawnościami
szanowanie sposobu, w jaki same osoby z niepełnosprawnościami chcą o sobie mówić.
Zob.: Wykład 6b
Karawana zasobów
zasada, że zasoby gromadzą się razem — posiadanie jednego sprzyja zdobywaniu kolejnych.
Zob.: Wykład 3a
Karta Ottawska
dokument z 1986 r. definiujący promocję zdrowia i podkreślający aspekt socjoekologiczny.
Zob.: Wykład 5a
Kompresja chorobowości
hipoteza Friesa, zgodnie z którą wiek pierwszego zachorowania rośnie szybciej niż długość życia, co skraca czas spędzony w chorobie.
Zob.: Wykład 2a
Konceptualizacja przypadku
sposób prowadzenia terapii (formulation based) polegający na zebraniu obszernych informacji o osobie, identyfikacji przekonań kluczowych i indywidualnym dobieraniu technik do celu, zamiast podążania za gotowym protokołem.
Lived experience
włączanie do badań i interwencji osób z osobistym doświadczeniem danego zaburzenia (experts by experience) w celu lepszego dopasowania oddziaływań.
Zob.: Wykład 1b
Mandala zdrowia
graficzny model z koncentrycznymi kręgami: człowiek w centrum, wokół rodzina, społeczność, styl życia, środowisko pracy, system zdrowia, biosfera i kultura.
Zob.: Wykład 5a
Metaanaliza
ilościowe zestawienie wyników wielu badań; nie jest nieomylna — może mieć niewystarczającą moc lub wady projektu.
Zob.: Wykład 4a
Metoda Butejki
technika oddechowa stosowana m.in. w astmie, polegająca na spłycaniu i zatrzymywaniu oddechu (zapobieganiu hiperwentylacji), a nie na pogłębionym oddychaniu.
Zob.: Wykład 2b
Mizofonia
specyficzna nadwrażliwość na dźwięki; ilustruje współgranie poziomu biologicznego (zaburzona adaptacja i filtrowanie sensoryczne), psychologicznego (schematy poznawcze) i społeczno-kulturowego.
Zob.: Wykład 2b
Model Albeego
ujęcie, w którym prawdopodobieństwo patologii to stosunek czynników ryzyka do zasobów odpornościowych (psychologicznych, społecznych, ekologicznych).
Zob.: Wykład 5b
Model biomedyczny
podejście skupione na chorobie, komórce i ciele, rozdzielające „duszę" i ciało; mimo ograniczeń pozostaje aktualne i przyczyniło się do rozwoju medycyny.
Model biopsychospołeczny
ujęcie pacjenta jako osoby z chorobą oraz kontekstem społecznym, doświadczeniem, historią, duchowością, przekonaniami i emocjami, które wzajemnie na siebie wpływają; podstawa konceptualizacji w psychoterapii.
Zob.: Wykład 2a · Wykład 2b · Wykład 6a · Wykład 6b
Model medyczny niepełnosprawności
przestarzałe ujęcie traktujące niepełnosprawność jako tragedię i defekt do naprawienia/wyleczenia, a osobę jako gorszą.
Zob.: Wykład 6b
Model psycholog–praktyk–naukowiec
model kształcenia łączący prowadzenie badań i pracę praktyczną; uzasadnia potrzebę statystyki i metodologii również dla praktyków.
Zob.: Wykład 1a
Model socjoekologiczny
ujęcie zdrowia uwzględniające funkcjonowanie człowieka w całym środowisku (rodzina, społeczność, system ochrony zdrowia, biosfera, kultura, polityka), szersze niż model biopsychospołeczny.
Zob.: Wykład 5a
Model społeczny niepełnosprawności
ujęcie wskazujące, że niepełnosprawność dotyczy znacznej części społeczeństwa, a celem jest likwidacja barier i zmiana nastawienia, nie „naprawianie" człowieka.
Zob.: Wykład 6b
Model transteoretyczny zmiany
model Prochaski i DiClemente opisujący etapy zmiany (prekontemplacja, kontemplacja, przygotowanie, działanie); cykl zwykle powtarza się.
Zob.: Wykład 6b
Modelowanie
uczenie się zachowań przez obserwację osób, z którymi się utożsamiamy.
Zob.: Wykład 5b
Napady czynnościowe
napady przypominające padaczkę, wywołane psychiką, bez podłoża mózgowego; kryterium różnicujące — zachowana świadomość pacjenta.
Zob.: Wykład 1b
Negatywna religijność
sposób przeżywania wiary oparty na poczuciu bycia ukaranym przez Boga, winie i wewnętrznych konfliktach; wiąże się z negatywnymi wynikami zdrowotnymi.
Zob.: Wykład 2a
Network analysis
eksperymentalne, komputerowe podejście analizujące dane osoby jako sieć węzłów, wskazujące centralną trudność i jej powiązania.
Zob.: Wykład 1a
Neuropsychologia
dział zajmujący się związkiem mózgu z funkcjonowaniem; m.in. śródoperacyjna kontrola, czy obszar mózgu nie został uszkodzony, za pomocą specyficznych testów.
Zob.: Wykład 6a
Neutralność terapeuty
postawa (zwłaszcza systemowa) unikania uwikłania i opowiadania się po którejś ze stron, połączona z rezygnacją z roli eksperta.
Zob.: Wykład 4b
Norma (psychologia)
punkt odniesienia w ocenie odchylenia; w ujęciu ilościowym opiera się na średniej i odchyleniu standardowym (mieszczenie się w jednym odchyleniu uznaje się zwykle za normę).
Zob.: Wykład 2a
Obciążenie allostatyczne
zużycie organizmu wynikające z zachowań niezdrowotnych i stresorów życiowych.
Zob.: Wykład 2b
Ocena pierwotna
etap oceny, czy sytuacja jest neutralna, pozytywna czy stresująca (krzywda/strata, zagrożenie, wyzwanie).
Zob.: Wykład 3a
Ocena wtórna
etap oceny własnych zasobów i możliwości poradzenia sobie z sytuacją; może zmieniać ocenę pierwotną.
Zob.: Wykład 3a
Ogólny zespół adaptacyjny
model Selyego: reakcja alarmowa, stadium odporności (adaptacja) i stadium wyczerpania (utrata zdolności adaptacyjnych).
Zob.: Wykład 3a
Osobowość typu A
koncepcja wiążąca wrogość, pośpiech i ambicję z zawałem; dziś zdyskredytowana, jej powstanie finansowały koncerny tytoniowe (Friedman i Rosenman).
Zob.: Wykład 1b
Osobowość typu D
typ distress; paradoksalna, mało widoczna osobowość o nietypowym schemacie reakcji układu nerwowego, współczesny przedmiot badań.
Zob.: Wykład 1b
Paradoks choroby
sytuacja, w której pacjent ma dobre wyniki obiektywne, a mimo to czuje się chory.
Zob.: Wykład 2a
Paradoks zdrowia
sytuacja, w której pacjent ma potwierdzoną poważną chorobę, a mimo to czuje się zdrowy (częste, choć nie zawsze, u osób starszych).
Zob.: Wykład 2a
Patogeneza
podejście poszukujące przyczyn, mechanizmów i przebiegu choroby; skupia się na tym, co negatywne (etiopatogeneza, patomechanizmy).
Zob.: Wykład 2b
Pedagogika strachu
straszenie jako metoda oddziaływania; współcześnie odradzana, choć badania pokazują, że jej rola jest zniuansowana, a całkowita rezygnacja ze straszenia nie jest konieczna.
Zob.: Wykład 5a
Poczucie koherencji
klucz do zdrowia wg Antonovsky'ego, złożony ze zrozumiałości, zaradności/sterowalności i sensowności; możliwy do budowania przez całe życie.
Podejście wymiarowe
ujmowanie zaburzeń na kontinuum/obszarach nasilenia zamiast zero-jedynkowo; kierunek rozwoju klasyfikacji (np. ICD-11).
Zob.: Wykład 2a
Poradnictwo psychologiczne
forma pomocy skupiona na konkretnym problemie, kierowana zwykle do osób bez rozpoznanych zaburzeń; granica z psychoterapią jest płynna.
Zob.: Wykład 4a
Potraumatyczny wzrost
pozytywna zmiana po traumie (w filozofii życiowej, duchowości, relacjach), z którą wiąże się ostrożność, by nie obciążać osoby oczekiwaniem.
Zob.: Wykład 4b
Praca na procesach
podejście terapeutyczne skupione na śledzeniu sekwencji „przed–w trakcie–po" w emocjach, zachowaniu i fizjologii oraz dobieraniu interwencji (np. przeformułowania) do bieżącego stanu pacjenta.
Zob.: Wykład 4b
Praktyka oparta na dowodach
podejście, w którym oddziaływania pomocowe opieramy na danych naukowych, a nie na subiektywnym doświadczeniu; doświadczenie klinicysty jest ważne, ale stoi najniżej w hierarchii dowodów.
Prewencja
działania ukierunkowane na zmniejszanie czynników ryzyka i przeciwdziałanie chorobie, kierowane do grup ryzyka lub konkretnych ryzyk.
Prewencja pierwotna
działanie zanim wystąpi problem, bardzo szerokie, najbliższe promocji; obniża prawdopodobieństwo zaburzeń w populacji (model Kaplana).
Zob.: Wykład 5a
Prewencja trzeciorzędowa
zatrzymywanie negatywnych skutków choroby, oddziaływania bliskie terapeutycznym i rehabilitacji.
Zob.: Wykład 5a
Prewencja wtórna
interwencja przy pierwszych sygnałach zaburzeń lub w konkretnych grupach ryzyka.
Zob.: Wykład 5a
Profilaktyka
działania mające zapobiegać wystąpieniu problemów zdrowotnych, prowadzone w szkołach, firmach, szpitalach i innych środowiskach.
Zob.: Wykład 5b
Prokrastynacja
odwlekanie, odkładanie zadań; często napędzane trudnością w regulacji emocji i tolerowaniu dystresu, tworzące błędne koło winy i unikania.
Zob.: Wykład 3b
Promocja zdrowia
proces umożliwiający każdemu człowiekowi zwiększenie oddziaływania na własne zdrowie (poprawa i utrzymanie); nakierowana na rozwój zasobów i jakość życia całej populacji (definicja z Karty Ottawskiej).
Protokół terapeutyczny
ustrukturyzowana instrukcja prowadzenia terapii sesja po sesji; łatwa dla początkujących, ale krytykowana za nadmierne ignorowanie relacji i indywidualizacji.
Zob.: Wykład 4b
Przeniesienie
mechanizm projektowania na terapeutę schematów i konfliktów z przeszłości, ujawniających się w bieżącej relacji.
Zob.: Wykład 4a
Przewartościowanie poznawcze
zmiana sposobu myślenia o sytuacji, obiekcie lub sobie, by poczuć się lepiej; baza CBT, lecz skuteczna tylko warunkowo.
Zob.: Wykład 3b
Przymierze terapeutyczne
robocze porozumienie obejmujące więź emocjonalną, wspólny cel i uzgodnione zadania terapii.
Zob.: Wykład 4a
Psycholog kliniczny
tytuł zarezerwowany dla osoby po specjalizacji klinicznej (ok. 4 lata + egzamin w CMKP); studia ani specjalność kliniczna go nie nadają.
Zob.: Wykład 1b
Psychologia medyczna
wcześniejsze oddziaływania psychologiczne (relacja pacjent-lekarz, medycyna behawioralna, biofeedback) realizowane jeszcze poza dziedziną psychologii.
Zob.: Wykład 1b
Psychologia zdrowia
dziedzina zajmująca się psychologicznymi aspektami zdrowia i choroby somatycznej oraz promocją zdrowia, także u osób zdrowych.
Zob.: Wykład 1b
Psychosomatyka
wpływ psychiki na ciało (psyche → soma); objawy psychosomatyczne to realne trudności, nie udawanie.
PTSD
zaburzenie po stresie traumatycznym; w ICD-11 zawężone do trzech grup objawów: unikania, ponownego przeżywania i poczucia aktualnego zagrożenia.
Zob.: Wykład 4b
Pytania cyrkularne
technika systemowa polegająca na zadawaniu pytań z różnych perspektyw i pytań hipotetycznych w konkretnych celach diagnostyczno-prowokacyjnych.
Zob.: Wykład 4b
Radzenie antycypacyjne
przygotowanie się na zagrożenie bliskie i niemal pewne, które dopiero nastąpi; zwykle racjonalne i adaptacyjne.
Zob.: Wykład 3b
Radzenie prewencyjne
budowanie „tarczy" i gromadzenie zasobów na wypadek niepewnych, dalekich, potencjalnie krytycznych wydarzeń; wiąże się z lękiem i zamartwianiem.
Zob.: Wykład 3b
Radzenie proaktywne
działanie nastawione na wykorzystanie szans i rozwój osobisty w dalekiej przyszłości; emocje pozytywne, budowanie zamiast wyczerpywania zasobów.
Zob.: Wykład 3b
Radzenie reaktywne
radzenie sobie z wydarzeniem, które już się stało; kompensacja straty, poszukiwanie sensu, przepracowanie bólu.
Zob.: Wykład 3b
Radzenie sobie skoncentrowane na emocjach
strategia ukierunkowana na obniżenie napięcia emocjonalnego, niezależnie od rozwiązania problemu.
Zob.: Wykład 3a
Radzenie sobie skoncentrowane na problemie
strategia ukierunkowana na rozwiązanie stresującej sytuacji.
Zob.: Wykład 3a
Radzenie sobie skoncentrowane na znaczeniu
kategoria dodana przez Folkman i Moskowitz: poszukiwanie pozytywnego sensu w trudnym doświadczeniu (w tym radzenie duchowe).
Zob.: Wykład 3a
Raport Lalonde'a
raport pokazujący, że znaczna część zdrowia i choroby zależy od stylu życia; wpłynął na politykę zdrowotną.
Zob.: Wykład 5a
Reaktancja
opór psychologiczny pojawiający się, gdy coś jest nakazywane lub narzucane z góry; kluczowe pojęcie z podręcznika, możliwe na egzaminie.
Zob.: Wykład 5b
Regulacja emocji
proces, za pomocą którego ludzie wpływają na to, jakie mają emocje, kiedy je mają oraz w jaki sposób ich doświadczają i je wyrażają; podstawa pracy psychologicznej.
Zob.: Wykład 3a
Relacja terapeutyczna
więź między pomagającym a klientem; absolutnie podstawowy czynnik skuteczności we wszystkich formach pomocy.
Zob.: Wykład 4a
Religijność i duchowość a zdrowie
związek wiary ze śmiertelnością i jakością życia; rozkłada się na aspekty strukturalne i funkcjonalne, z różnymi efektami, w tym negatywnymi przy negatywnej religijności.
Zob.: Wykład 2a
Response efficacy
przekonanie, że dana metoda lub działanie naprawdę zadziała (niezależnie od tego, czy jest łatwe).
Zob.: Wykład 5b
Rezyliencja
odporność/sprężystość psychiczna; termin wieloznaczny: jako cecha (resiliency) lub proces odporności w kontekście wydarzenia (resilience).
Zob.: Wykład 1b
Ruminacja
uporczywe powracanie myślami do zdarzeń („dlaczego to powiedziałam"); wiąże się z wyższym nasileniem lęku.
Zob.: Wykład 3b
Salutogeneza
perspektywa Antonovsky'ego skupiona na tym, co utrzymuje zdrowie i pozwala przesuwać się ku biegunowi zdrowia na kontinuum zdrowie–choroba.
Zob.: Wykład 2a · Wykład 2b · Wykład 6b
Self-efficacy
poczucie własnej skuteczności; przekonanie „dam radę to zrobić".
Zob.: Wykład 5b
Sensowność
uważana za najważniejszy wymiar poczucia koherencji; daje motywację do wykorzystania zasobów, często badana z religijnością i duchowością.
Zob.: Wykład 2b
Setting
ramy organizacyjne pracy: miejsce, czas, częstotliwość, zasady płatności i kontrakt.
Zob.: Wykład 4a
Sharenting
namiętne tworzenie przez rodziców profili i treści o małych dzieciach w internecie; zjawisko bliższe psychologii społecznej/klinicznej niż zdrowia.
Zob.: Wykład 1b
Socjalizacja
wykorzystanie mechanizmów wpływu najbliższego otoczenia (rodzina, rówieśnicy, szkoła) na zachowania zdrowotne.
Zob.: Wykład 5b
Somatopsychika
wpływ choroby somatycznej na stan psychiczny (lęk, depresja), bezpośrednio biologiczny lub przez emocje związane z chorobą.
Spirala zysków i strat
zasada Hobfolla, według której spirala strat jest nieproporcjonalnie silniejsza niż spirala zysków.
Zob.: Wykład 3a
Strategie negatywne
działania profilaktyczne nastawione na obniżanie czynników ryzyka, często przez perswazję i straszenie.
Zob.: Wykład 5b
Strategie pozytywne
działania oparte na rozwijaniu i wzmacnianiu zasobów jednostki (umiejętności, regulacja emocji).
Zob.: Wykład 5b
Stres jako bodziec
ujęcie stresu jako wydarzenia stresującego; podstawa skal typu Holmesa i Rahe'a; ograniczone, bo to samo wydarzenie nie jest stresorem dla każdego.
Zob.: Wykład 3a
Stres jako reakcja
ujęcie koncentrujące się na reakcjach fizjologicznych i psychologicznych zachodzących w organizmie; bliskie podejściu Selyego.
Zob.: Wykład 3a
Stres jako relacja
transakcyjne ujęcie stresu jako nierównowagi między (obiektywnymi lub ocenianymi) wymaganiami a możliwościami jednostki.
Zob.: Wykład 3a
Stresor
wymaganie lub wydarzenie, na które nie ma gotowych ani zautomatyzowanych reakcji; rodzi napięcie, ale nie musi być destrukcyjny — może mobilizować i wyzwalać energię.
Zob.: Wykład 2b
Studium przypadku
szczegółowy opis pojedynczego przypadku lub oddziaływania; nisko w hierarchii dowodów, ale cenny do generowania hipotez i w sytuacjach rzadkich.
Zob.: Wykład 4a
Styl radzenia sobie ze stresem
indywidualna tendencja do preferowania określonych strategii (np. zadaniowego, emocjonalnego, unikowego).
Zob.: Wykład 3a
Sześć wymiarów dobrostanu psychicznego
model Carol Ryff: akceptacja siebie, pozytywne relacje, cel w życiu, rozwój osobisty, panowanie nad środowiskiem, autonomia.
Zob.: Wykład 2b
TAU
treatment as usual; leczenie „jak zwykle", stanowiące grupę porównawczą w badaniach effectiveness.
Zob.: Wykład 1a
Temperament
wrodzone cechy reaktywności i wrażliwości; jego niedopasowanie do otoczenia bywa mylone z ADHD.
Zob.: Wykład 6a
Teoria poszerzająca i budująca
koncepcja Fredrickson, według której emocje pozytywne poszerzają repertuar myśli i działań oraz budują zasoby.
Zob.: Wykład 3b
Teoria Schwarzera
ujęcie radzenia sobie w czterech perspektywach czasowych (reaktywne, antycypacyjne, prewencyjne, proaktywne).
Zob.: Wykład 3b
Teoria zachowania zasobów
model Hobfolla: aktywność człowieka jest ukierunkowana na uzyskiwanie, utrzymywanie i ochronę zasobów; stres wynika z ich utraty, zagrożenia stratą lub braku zwrotu z inwestycji.
Zob.: Wykład 3a
Terapia akceptacji i zaangażowania
podejście preferowane w pracy z osobami chorymi somatycznie, gdy myśli nie są zniekształceniami, lecz realnością; praca z akceptacją zamiast restrukturyzacji.
Zob.: Wykład 6b
Terapia dostosowana kulturowo
interwencje modyfikowane pod kontekst kulturowy/duchowy danej grupy (np. sesje w meczecie, metafory związane z wiarą).
Zob.: Wykład 2a
Terapia oparta na procesach
podejście wykorzystujące znane mechanizmy psychologiczne dopasowane do mapy trudności osoby (np. trening relaksacyjny, restrukturyzacja poznawcza, problem solving).
Terapia psychodynamiczna
nurt różny od psychoanalizy; bardziej aktywny, pracujący z konfliktem lub deficytem, kładący nacisk na relację i przeniesienie tu i teraz.
Zob.: Wykład 4a
Terapia psychologiczna
pojęcie-parasol szersze niż psychoterapia, obejmujące m.in. rehabilitację funkcji poznawczych w neuropsychologii; nie jest synonimem psychoterapii.
Zob.: Wykład 1a
Terapia systemowa
podejście rozumiejące objaw w kontekście całego systemu (rodziny), oparte na cyrkularności i pytaniu o funkcję objawu, a nie jego przyczynę.
Zob.: Wykład 4b
Tłumienie emocji
udawanie, że emocji nie ma; zwykle nieadaptacyjne, słaby predyktor w badaniach.
Zob.: Wykład 3b
Transakcyjna teoria stresu
model Lazarusa i Folkman, w którym ocena poznawcza, emocje i radzenie sobie nieustannie wchodzą ze sobą w interakcję.
Zob.: Wykład 3a
Transakcyjny model stresu
ujęcie z oceną pierwotną i funkcjami strategii radzenia sobie; brak strategii zawsze adaptacyjnej, dobór zależy od sytuacji.
Zob.: Wykład 6b
Transteoretyczny model zmiany
model Prochaski opisujący fazy zmiany (przedrefleksyjna, refleksji, przygotowanie/decyzja, działanie, podtrzymanie) z nawrotem jako normalną częścią cyklu.
Zob.: Wykład 4b
Trauma
reakcja zależna od subiektywnej percepcji i czynników ryzyka/chroniących; samo wydarzenie jest jedynie potencjalnie traumatyczne.
Zob.: Wykład 6b
Trzy fale terapii poznawczo-behawioralnej
kolejne etapy rozwoju CBT: behawioralna, poznawcza i akceptacyjno-uważnościowa, nakładające się na siebie.
Zob.: Wykład 4a
Ujęcie celowościowe
podejście, w którym człowiek podejmuje zachowanie, bo wierzy, że mu pomoże (przekonania, wiedza potoczna, kultura).
Zob.: Wykład 5a
Ujęcie celowościowo-funkcjonalne
podejście łączące obiektywną skuteczność (badania, mechanizmy) z uwzględnieniem przekonań, wartości i kontekstu człowieka.
Zob.: Wykład 5a
Uogólnione zasoby odpornościowe
biologiczne, psychologiczne i społeczno-kulturowe zasoby (inteligencja, strategie radzenia sobie, silne ego, zasoby materialne, otoczenie) pozwalające radzić sobie ze stresorami; ich brak sam bywa stresem.
Zob.: Wykład 2b
Uważność
skupienie na bieżącym momencie i akceptacja doświadczenia; bezpieczna baza, pozytywna niemal niezależnie od sytuacji.
Zob.: Wykład 3b
Walidacja emocji
uznanie i potwierdzenie emocji osoby; warunek poprzedzający reinterpretację, by jej nie unieważnić.
Zob.: Wykład 3b
Werdykt Dodo
teza, że wszystkie podejścia terapeutyczne są mniej więcej równie skuteczne; prawdziwa tylko częściowo.
Zob.: Wykład 4a
Wrażliwość na karę
tendencja do reagowania na sytuacje zagrożenia/kary; u osób silnie prokrastynujących nie przekłada się na efektywność działania (więcej błędów).
Zob.: Wykład 3b
Wskaźnik nierówności w zdrowiu
miara zróżnicowania długości i jakości życia w zdrowiu między grupami społecznymi; globalnie maleje, ale w krajach bogatych utrzymują się duże różnice.
Zob.: Wykład 2a
Wspólne czynniki
czynniki niespecyficzne (przede wszystkim relacja terapeutyczna) wyjaśniające największą część skuteczności terapii niezależnie od nurtu.
Zob.: Wykład 4b
Wydarzenie potencjalnie traumatyczne
powszechne i normalne w życiu zdarzenie, które niekoniecznie prowadzi do traumy, w odróżnieniu od wydarzenia traumatycznego.
Zob.: Wykład 4b
Wystarczająco dobry wybór
element teorii Hobfolla: chwytanie nieidealnej, lecz podtrzymującej opcji, by zatrzymać spiralę strat.
Zob.: Wykład 3a
Zaburzenia czynnościowe
realne objawy somatyczne (drgawki, ślepota, utrata mowy) bez podłoża organicznego; nie są symulacją, a ich forma jest kształtowana kulturowo.
Zob.: Wykład 6a
Zaburzenia eksternalizacyjne
zaburzenia widoczne, przeszkadzające otoczeniu; częściej kierują dziecko do diagnozy i silniej korelują z psychopatologią.
Zob.: Wykład 6a
Zaburzenia internalizacyjne
zaburzenia mniej widoczne, kierowane „do wewnątrz" (lęk, depresja), nieprzeszkadzające otoczeniu.
Zob.: Wykład 6a
Zaburzenie przedłużającej się żałoby
kategoria z ICD-11 ze stresem; próg rozpoznania ok. pół roku.
Zob.: Wykład 4b
Zasoby odpornościowe
psychologiczne, społeczne i ekologiczne zasoby chroniące jednostkę.
Zob.: Wykład 5b
Zdrowie jako potencjał
względnie stała dyspozycja umożliwiająca łatwiejszą adaptację do choroby, stresorów i gorszego samopoczucia.
Zob.: Wykład 2a
Zdrowie jako proces
koncepcja (związana z Antonovskym), w której zdrowie i choroba to kontinuum, po którym się przesuwamy, rzadko będąc na skrajnym krańcu.
Zob.: Wykład 2a