Słowniczek pojęć — Psychopatologia
254 pojęć z 14 wykładów. Każde hasło linkuje do wykładów, w których wystąpiło.
Abulia
obniżenie i brak podtrzymywania działań ukierunkowanych na cel.
Zob.: Wykład 7b
Afektywność negatywna
wymiar opisujący częstość i intensywność przeżywania emocji negatywnych; podwyższony w wielu zaburzeniach.
Zob.: Wykład 2b
Agorafobia
zaburzenie lękowe wyodrębnione w DSM-5 z lęku panicznego; lęk przeżywany głównie w sytuacjach braku możliwości ucieczki (brak wyjść), np. centra handlowe, pociągi, autostrady, otwarte przestrzenie.
Zob.: Wykład 5a
Aktywacja behawioralna
dobrze udokumentowana strategia terapeutyczna ujmująca depresję jako ograniczenie możliwości odczuwania przyjemności i przywracająca aktywność.
Zob.: Wykład 3b
Aktywizacja behawioralna
terapia depresji oddziałująca na układ motywacji i nagrody, umiejętność rozwiązywania problemów i higienę życia; o dobrej efektywności.
Zob.: Wykład 4a
Alogia
uboga wypowiedź, mówienie mało i pojedynczymi słowami/zdaniami.
Zob.: Psychopatologia
Alostaza
stan mobilizacji organizmu; korzystny krótkotrwale, lecz długotrwale prowadzi do zużycia mechanizmów i zmian adaptacyjnych.
Zob.: Wykład 3a
Ambisentencja
łączenie w jednej wypowiedzi słów sprzecznych znaczeniowo; przejaw oderwania słów od znaczeń.
Zob.: Wykład 7b
Ambitendencja
jednostka tworząca wraz z ambiwalencją emocjonalną i myśleniem ambiwalentnym „triadę" wiązaną ze schizofrenią.
Zob.: Psychopatologia
Ambiwalencja samobójcza
współistnienie części osoby chcącej odebrać sobie życie i części chcącej żyć; z tą drugą pracuje się w interwencji.
Zob.: Wykład 5b
Anhedonia
kluczowy objaw depresji: utrata zdolności odczuwania przyjemności, powiązana z wzbudzeniem motywacji do nagrody i doświadczaniem przyjemności z jej osiągnięcia.
Zob.: Wykład 3a · Wykład 3b · Wykład 4a · Wykład 7b
Anhedonia antycypacyjna
utrata zdolności do motywacyjnego wzbudzenia przed dążeniem do nagrody (brak „obietnicy nagrody"); element anhedonii najsilniej powiązany z depresją.
Zob.: Wykład 3b
Autonomia (orientacja)
orientacja, w której kluczowa jest niezależność i osiągnięcia; depresja pojawia się przy utracie samodzielności lub kontroli.
Zob.: Wykład 3b
Autoreferencyjność
nadmierne funkcjonowanie w trybie sieci spoczynkowej (default mode), słabe czerpanie informacji z otoczenia, nasilające gorsze stany.
Zob.: Wykład 4a
BAS
behawioralny system aktywacji (wg Graya) uruchamiający motywację dążeniową do przyjemności i braku kary; jego niska pobudliwość wiąże się z anhedonią w depresji.
Zob.: Wykład 4a
Benzodiazepiny
leki znoszące fizjologiczne (wegetatywne) objawy lęku, o dużym potencjale uzależniającym.
Zob.: Wykład 4b
Bezpieczna baza
funkcja opiekuna łącząca kojenie w sytuacji lęku z umożliwianiem i wspieraniem eksploracji świata.
Zob.: Wykład 2b
Błędne koła
samonapędzające się sprzężenia (sen → energia → funkcjonowanie → samoocena → ruminacje), które podtrzymują depresję.
Zob.: Wykład 4a
Błędne koło lęku
objaw fizjologiczny → katastroficzna interpretacja → nasilenie lęku → nasilenie objawów.
Zob.: Wykład 4b
Brak responsywności
kluczowa cecha depresji: brak poprawy nastroju mimo pozytywnej zmiany sytuacji.
Zob.: Wykład 3a
Choroba afektywna dwubiegunowa
zaburzenie nastroju z naprzemiennymi epizodami manii/hipomanii i depresji; mechanizm: nadreaktywny układ nagrody sprzężony z rozregulowanymi rytmami okołodobowymi.
Zob.: Wykład 4b
Cyklotymia
przewlekła (≥2 lata) niestabilność nastroju z epizodami hipomaniakalnymi i depresyjnymi bez wyraźnych okresów bezobjawowych.
Zob.: Wykład 4a
Czynniki neurorozwojowe
czynniki (stres, trauma) wpływające na rozwój ośrodkowego układu nerwowego, istotne w ChAD.
Zob.: Wykład 4a
Dementia praecox
Kraepelinowska nazwa schizofrenii („wczesne otępienie"), wskazująca na degradację procesów poznawczych.
Zob.: Wykład 7a
Depersonalizacja
utrata kontaktu ze sobą ("czy to moje ciało?"); silnie lękotwórcze doświadczenie.
Zob.: Wykład 4b
Depresja maskowana
postać z dominacją objawów somatycznych, maskujących objawy psychiczne.
Zob.: Wykład 3a
Derealizacja
utrata kontaktu z rzeczywistością; objaw towarzyszący silnemu lękowi.
Zob.: Wykład 4b
Dobrostan emocjonalny
hedonistyczny komponent dobrostanu: częste pozytywne emocje i ogólna satysfakcja z życia (z elementem poznawczej oceny).
Zob.: Wykład 2a
Dobrostan psychologiczny
eudajmonistyczny komponent: samoakceptacja, rozwój osobisty, cel w życiu, autonomia.
Zob.: Wykład 2a
Dobrostan społeczny
poczucie kontrybucji do społeczności (element generatywny), wychodzące poza egocentryczne ujęcie dobrostanu.
Zob.: Wykład 2a
DSM-5
klasyfikacja zaburzeń psychicznych Amerykańskiego Towarzystwa Psychiatrycznego (2013); zawiera sekcję II (obowiązujące kryteria) i sekcję III (propozycje bez konsensusu).
Zob.: Wykład 1b
Dwuetapowa teoria unikania Mowrera
warunkowanie klasyczne (skojarzenie bodźca z lękiem) + warunkowanie instrumentalne (unikanie redukuje napięcie, wzmacniając fobię).
Zob.: Wykład 4b
Dwuwymiarowy model zdrowia psychicznego
ujęcie (Keyes, ok. 2003), w którym zdrowie psychiczne opisują dwie niezależne osie: dobrostan i psychopatologia; choroba i zdrowie nie leżą na jednym kontinuum.
Zob.: Wykład 2a
Dysocjacja
oddzielenie od własnych uczuć/doświadczeń; obejmuje derealizację i depersonalizację; okołourazowa jest silnym predyktorem PTSD.
Zob.: Wykład 3a
Dysregulacja emocji
brak świadomości i rozumienia własnych przeżyć oraz stosowanie nieadaptacyjnych strategii (samouszkodzenia, substancje, ryzykowne zachowania); sprzyja narastaniu kryzysu.
Zob.: Wykład 5b
Dysregulacja emocjonalna
nieprawidłowa regulacja emocji przejawiająca się m.in. nagłymi, nieprzewidywalnymi wybuchami gniewu lub płaczu.
Zob.: Wykład 1a
Dystalny czynnik ryzyka
czynnik działający pośrednio, przez kształtowanie mechanizmów sprzyjających zaburzeniom (taką rolę pełni trauma).
Zob.: Wykład 3a
Dystymia
przewlekłe zaburzenie depresyjne (DSM-5) o mniejszym nasileniu objawów, trwające co najmniej dwa lata; osoba funkcjonuje na co dzień, ale jej życie jest „mozolne", z licznymi objawami psychosomatycznymi.
Zob.: Wykład 3b
Działania urojeniowe
przejście urojeń z poziomu myślenia w działanie, stanowiące realny problem.
Zob.: Psychopatologia
Efekt Wertera
zjawisko, w którym śmierć samobójcza osoby publicznej (lub bliskiej, podziwianej) zwiększa ryzyko prób samobójczych u osób rozważających zakończenie życia; uzasadnia ostrożne raportowanie samobójstw w mediach.
Zob.: Wykład 5b
Egodystoniczność
cecha myśli będących przeciwieństwem standardowego sposobu myślenia o sobie; kluczowa dla obsesji i dla wywołanego nimi poczucia utraty kontroli.
Zob.: Psychopatologia
Elastyczność poznawcza
zdolność patrzenia na sytuację (także własny stan emocjonalny) z różnych perspektyw i przełączania interpretacji.
Zob.: Wykład 7a
Epidemia samotności
narastające subiektywne poczucie samotności, niezniwelowane przez zniesienie izolacji; opisywane wcześniej przez Cacioppo.
Zob.: Wykład 2a
Epigenetyka
zmiany aktywności genów pod wpływem doświadczenia (głównie stresu), decydujące o tym, czy podatność genetyczna się ujawni.
Zob.: Wykład 4a
Epizod hipomaniakalny
łagodniejsza forma manii bez zaburzeń treści myślenia i spostrzegania, z zachowanym krytycyzmem, niewymagająca hospitalizacji.
Zob.: Wykład 4a
Epizod maniakalny
co najmniej tydzień skrajnie podwyższonego/drażliwego nastroju i zwiększonej energii, poważnie upośledzający funkcjonowanie, możliwe objawy psychotyczne.
Zob.: Wykład 4a
Epizod mieszany
jednoczesne lub szybko zmieniające się objawy maniakalne i depresyjne; trudny do leczenia, często psychotyczny.
Zob.: Wykład 4a
Faza prodromalna
zwiastunowa, często nierozpoznawana faza z poczuciem dziwności, podejrzliwością i wycofaniem.
Zob.: Wykład 7b
Fight-flight-freeze
podkorowy system reakcji na zagrożenie (walcz–uciekaj–zamrażaj się), kosztowny dla organizmu.
Zob.: Wykład 3a
Fobia specyficzna
uporczywy, irracjonalny lęk przed konkretnym obiektem z intensywnym unikaniem; ok. 4,5% populacji.
Zob.: Wykład 4b
Fobia społeczna
zaburzenie lękowe z określonymi sytuacjami wyzwalającymi powiązanymi z możliwością bycia ocenionym; w DSM-5 zmiana nazwy z „lęku społecznego" zgodnie z rozróżnieniem lęk–strach.
Zob.: Wykład 5a
Formalne zaburzenia myślenia
zaburzenia dotyczące tego, jak przebiegają procesy myślowe (logika, tok); cięższa patologia.
Zob.: Psychopatologia
Funkcja kompensacyjna
wzmocnienie negatywne: zachowanie podejmowane, by uniknąć dyskomfortu (w odróżnieniu od gratyfikacji jako wzmocnienia pozytywnego).
Zob.: Wykład 7a
Funkcje gorące (hot)
funkcje wykonawcze włączane w odpowiedzi na kontekst emocjonalny; pod wpływem stresu utrudniają myślenie perspektywiczne.
Zob.: Wykład 7a
Funkcje wykonawcze
procesy obejmujące uwagę, elastyczność poznawczą i hamowanie reakcji; ich deficyty są zarówno predyktorem, jak i konsekwencją uzależnienia.
Fuzja myślenia i działania
traktowanie pomyślenia czegoś jako równoznacznego z rzeczywistością lub z gotowością do zrobienia tego.
Zob.: Psychopatologia
Hamowanie reakcji
kluczowy element układu wykonawczego pozwalający powstrzymać działanie; wymaga tolerancji dyskomfortu.
Zob.: Wykład 7a
Heterogeniczność depresji
różnorodność obrazów klinicznych w obrębie tej samej jednostki (np. nadmierna senność i brak energii vs drażliwość i bezsenność).
Zob.: Wykład 1b
Hipoteza gotowości
ewolucyjne wyjaśnienie skłonności do rozwijania fobii wobec pewnych bodźców (zwierzęta, siły natury).
Zob.: Wykład 4b
HiTOP
Hierarchiczna Taksonomia Psychopatologii; oparty na analizach statystycznych model porządkujący objawy w hierarchię spektrów ponad klasycznymi kategoriami.
Zob.: Wykład 1b
ICD-11
międzynarodowa klasyfikacja (2022) zastępująca przestarzałą ICD-10; wprowadza znaczące zmiany, m.in. dymensjonalne rozumienie zaburzeń osobowości.
Zob.: Wykład 1b
Iluzja
błędna interpretacja realnie istniejącego bodźca; fałszywy sąd jest korygowalny.
Zob.: Wykład 7b
Inercja emocjonalna
zaleganie w negatywnym afekcie i niereaktywność na poziomie poznawczym, emocjonalnym i fizjologicznym; niemożność aktywnej zmiany negatywnego stanu.
Zob.: Wykład 3b
Intoksykacja
bycie pod wpływem środków psychoaktywnych; zmniejsza krytycyzm i myślenie o konsekwencjach, sprzyja podjęciu działania.
Zob.: Wykład 5b
Intruzja
powszechne zjawisko nagłego wpadnięcia do głowy przypadkowej, dziwacznej myśli; rodzaj zakłócenia („szumu informacyjnego"), które dopiero przez nadanie znaczenia może przejść w obsesję.
Zob.: Psychopatologia
Intruzje
mimowolne, wybiórcze, niekontrolowane wspomnienia traumy, często wywoływane przez bodźce zmysłowe.
Zob.: Wykład 3a
Istotność kliniczna
warunek rozpoznania zaburzenia: objawy muszą przekładać się na cierpienie lub dysfunkcję w funkcjonowaniu osoby.
Zob.: Wykład 2a
Ja somatyczne
prewerbalna, cielesna reprezentacja relacyjna (czy kontakt fizyczny koi, czy wzbudza napięcie), kształtująca się do ok. 2. roku życia.
Zob.: Wykład 2b
Jednostka nozologiczna
zespół współwystępujących objawów ujęty jako jedna kategoria diagnostyczna (np. depresja).
Zob.: Wykład 1b
Klaustrofobia
lęk przed zamkniętymi przestrzeniami; bliski agorafobii, z motywem braku możliwości ucieczki.
Zob.: Wykład 5a
Kompulsje
rytuały i zachowania zabezpieczające mające zapobiec skutkom obsesyjnej myśli lub im przeciwdziałać.
Zob.: Psychopatologia
Konstrukt teoretyczny
kategoria (np. osobowość, emocje, schematy poznawcze) używana do opisu i wyjaśnienia zachowania, której nie obserwujemy bezpośrednio.
Zob.: Wykład 1a
Konstruktywizm społeczny w psychiatrii
nurt traktujący chorobę jako umowę społeczną i narzędzie kontroli, krytykujący „chorobowy" język i etykietowanie.
Zob.: Wykład 1b
Kontinuum psychozy
ujęcie doświadczeń psychotycznych jako ciągłych, a nie dychotomicznych; różnica ilościowa, nie jakościowa, względem normy.
Zob.: Wykład 7b
Kontrola wysiłkowa
uwagowa zdolność regulacji, fundament samoregulacji i regulacji emocjonalnej; powiązana z zasobami systemów wykonawczych, możliwa do trenowania.
Zob.: Wykład 2b
Kortyzol
hormon stresu; prawidłowo wykazuje dobową fluktuację (najwyższy rano), w dysfunkcji osi HPA pozostaje stale wysoki.
Zob.: Wykład 3a
Kryterium cierpienia
cierpienie własne osoby lub cierpienie, którego z jej powodu doznają osoby z otoczenia; jedno z kryteriów psychopatologii.
Zob.: Wykład 1b
Krytycyzm (wgląd)
zachowana (w różnym stopniu) świadomość, że obawa jest nierealistyczna; przy obsesjach bywa większy lub mniejszy.
Zob.: Psychopatologia
Lęk a strach
rozróżnienie: strach dotyczy konkretnego przedmiotu (fobia, napad paniki), lęk — sytuacji wyobrażonej (GAD); ma konsekwencje dla terapii i farmakoterapii.
Zob.: Wykład 4b
Lęk antycypacyjny
lęk przed wystąpieniem napadu paniki, wyzwalany już samą wizją lub wiedzą o zbliżającej się sytuacji wyzwalającej.
Zob.: Wykład 5a
Leki normotymiczne
stabilizatory nastroju (np. lit) zapobiegające "górkom i dołkom" nastroju; podstawa farmakoterapii ChAD.
Zob.: Wykład 4b
Maska depresji
sytuacja, w której depresja przejawia się objawami nietypowymi (somatycznymi, lękowymi), będącymi współwystępowaniem, reakcją na przeżycia lub reaktywacją starych mechanizmów; maski biologiczne (wegetatywne, psychosomatyczne) lub psychogenne.
Zob.: Wykład 3b
Maskowanie depresji
ukrywanie objawów przez dzieci (często nieświadome) oraz manifestacja depresji przez problemy zachowania, agresję i drażliwość.
Zob.: Wykład 4a
Mediator
zmienna pośrednicząca, przez którą czynnik ryzyka (np. trauma) prowadzi do objawów psychopatologicznych.
Zob.: Wykład 3a
Mentalizacja
odzwierciedlanie przez rodzica stanu psychicznego dziecka; musi być adekwatna (zgodna ze stanem dziecka) i oznaczona (markowana — sygnalizująca, że rodzic rozumie, lecz sam nie przeżywa emocji).
Męska depresja
odmiana depresji, w której zamiast smutku dominuje drażliwość i poirytowanie, częstsza w populacji mężczyzn.
Zob.: Wykład 2b
Metafora świateł
model kontekstów zachowania: czerwone (zakaz), zielone (przyzwolenie), żółte (moment decyzji, na którym bazuje terapia behawioralna).
Zob.: Wykład 7a
Metapoznanie
zdolność obserwowania własnego umysłu i krytycznego dystansu wobec objawów; podstawa treningu metapoznawczego.
Zob.: Wykład 7b
Mindfulness
uważność; podstawa MBCT, terapii rozwiniętej wobec nawrotów depresji związanych z ruminacjami.
Zob.: Wykład 4a
Model addytywny
ujęcie, w którym podatność i stres po prostu się sumują; lepiej opisuje zaburzenia o silnej komponencie biologicznej.
Zob.: Wykład 3a
Model biopsychospołeczny
ujęcie, w którym objawy wynikają z wzajemnego oddziaływania czynników biologicznych, psychologicznych i społeczno-kulturowych.
Zob.: Wykład 1b
Model HiTOP
wymiarowy (hierarchiczny) model taksonomii zaburzeń psychicznych, w którym GAD i depresja tworzą wspólną oś zaburzeń emocjonalnych.
Zob.: Wykład 5a
Model I-PACE
model wyjaśniający rozwój uzależnień (zwłaszcza behawioralnych); w wykładzie omawiany w kontekście roli deficytów funkcji wykonawczych.
Zob.: Wykład 7a
Model interakcyjny (transakcyjny)
ujęcie, w którym odczuwany stres jest wynikiem wzajemnej interakcji jednostki i środowiska, a nie ich prostej sumy.
Zob.: Wykład 3a
Model interpersonalny samobójstwa
model, w którym do próby prowadzą udaremnione poczucie przynależności, poczucie bycia ciężarem oraz nabyta zdolność do działania (habituacja do bólu, zmniejszony lęk przed śmiercią).
Zob.: Wykład 5b
Model motywacyjno-wolicjonalny
model dzielący tło motywacyjne (przejście od myśli biernych do aktywnych) i fazę wolicjonalną (przejście w działanie), zależną od dostępu do metody, planu, impulsywności i ekspozycji.
Zob.: Wykład 5b
Modele sieciowe
podejście identyfikujące kluczowe węzły/mechanizmy generujące objawy na podstawie wielokrotnych pomiarów (badania dzienniczkowe).
Zob.: Wykład 1b
Moderator
zmienna (np. cecha osobowości/temperamentu), która zmienia siłę relacji między stresorem a objawami.
Zob.: Wykład 3a
Motywacja do używania substancji
dwojakiego rodzaju: poszukiwanie stymulacji/przyjemności oraz łagodzenie negatywnych stanów; proporcje zmieniają się dynamicznie wraz z rozwojem uzależnienia.
Zob.: Wykład 2b
Mutyzm
skrajne nasilenie alogii: brak mowy; mutyzm wybiórczy to mówienie z jednymi osobami, a z innymi nie.
Zob.: Psychopatologia
Myślenie ambiwalentne
jednoczesne utrzymywanie dwóch sprzecznych myśli z tej samej perspektywy; odrębna jednostka, nie potoczne ważenie racji.
Zob.: Psychopatologia
Myślenie dereistyczne
myślenie toczące się własną, niepowtarzalną logiką osoby z zaburzeniem, trudną do odtworzenia z zewnątrz.
Zob.: Psychopatologia
Myślenie magiczne
łączenie rzeczy ze sobą niepołączonych; objawem staje się, gdy wychodzi poza kulturowo akceptowalny standard i nabiera dziwaczności.
Zob.: Psychopatologia
Myślenie paralogiczne
zbiorcze określenie zaburzeń logiki niezgodnych z jej zasadami.
Zob.: Psychopatologia
Myśli obsesyjne
natrętne, niechciane, własne myśli, które osoba przeżywa jako sprzeczne ze sobą; szkodzą w efekcie, ale nie zawsze są spostrzegane jako szkodliwe.
Zob.: Psychopatologia
Myśli przyzwalające
interpretacje usprawiedliwiające zachowanie i redukujące wstyd/lęk, podtrzymujące cykl uzależnienia.
Zob.: Wykład 7a
Myśli samobójcze aktywne
myśli, w których osoba chce się zabić i rozważa, jak to zrobić; wymagają sprawdzenia planu.
Zob.: Wykład 5b
Myśli samobójcze bierne
myśli rezygnacyjne („nie chcę żyć"), sygnał trudnego do zniesienia cierpienia, bez planowania samobójstwa jako sposobu rozwiązania problemu.
Zob.: Wykład 5b
Nadmierna czujność
hiperwigilancja; w przewlekłym stresie permanentna i niezależna od aktualnych bodźców.
Zob.: Wykład 3a
Nadmierna koncentracja na sobie
mechanizm fobii społecznej: przetwarzanie siebie z pozycji obserwatora i krytyczny monolog wewnętrzny, zabierający zasoby poznawcze.
Zob.: Wykład 5a
Nadmierna ogólność wspomnień
tendencja do podawania globalnych etykiet zamiast konkretnych epizodów autobiograficznych, tłumaczona przeciążeniem pamięci operacyjnej.
Zob.: Wykład 3b
Nadwrażliwość ciała migdałowatego
podwyższona reaktywność na bodźce emotogenne, systematycznie obserwowana w zaburzeniach lękowych.
Zob.: Wykład 4b
Napad paniki
nagły epizod intensywnego przerażenia bez realnego zagrożenia, z objawami somatycznymi i katastroficznymi interpretacjami.
Zob.: Wykład 4b
Negatywny bias uwagowy
utrudnione odangażowanie uwagi od bodźców negatywnych w depresji (badanie dot-probe).
Zob.: Wykład 3a
Niekorzystne doświadczenia w dzieciństwie (ACE)
zsumowane wczesne wydarzenia traumatyczne (przemoc, zaniedbanie) będące dystalnym czynnikiem ryzyka zaburzeń.
Zob.: Wykład 3a
Nienormalność
zachowanie odbiegające od normy, charakteryzujące się m.in. irracjonalnością i nieprzewidywalnością.
Zob.: Wykład 1a
Nietolerancja niepewności
niemożność emocjonalnego zniesienia sytuacji niepewnych i niekontrolowalnych; główny transdiagnostyczny mechanizm zaburzeń lękowych, akcentujący emocjonalną reakcję na niepewność (nie tylko potrzebę poznawczego domknięcia).
Zob.: Wykład 5a
Norma społeczno-kulturowa
relatywny standard zależny od kultury, nastawiony na wykrywanie i wykluczanie dewiacji (przykład: depatologizacja homoseksualizmu).
Zob.: Wykład 1a
Norma statystyczna
przeciętny sposób zachowania większości w danej populacji, kulturze lub grupie; odchylenie od niego budzi lęk i bywa izolowane.
Zob.: Wykład 1a
Norma teoretyczna
wzorzec oparty na wiedzy naukowej opisującej prawidłowe funkcjonowanie, stojący za klasyfikacjami zaburzeń.
Zob.: Wykład 1a
Objawy konwersyjne
somatyzacja konfliktów wewnętrznych lub traumatycznego doświadczenia zachowanego w ciele jako wzorzec odtwarzający objaw.
Zob.: Wykład 1a
Objawy negatywne
objawy ubytkowe (spłycenie afektu, anhedonia, abulia, apatia, ubóstwo języka); słabo poddają się farmakoterapii, narastają w toku choroby, gorzej rokują.
Zob.: Wykład 7b
Objawy pozytywne
objawy wytwórcze (omamy, urojenia, dezorganizacja); związane głównie z układem dopaminergicznym, stosunkowo dobrze regulowane lekami.
Zob.: Wykład 7b
Objawy subkliniczne
objawy zbyt słabe lub zbyt nieliczne, by spełnić kryteria rozpoznania, mimo to powodujące realne koszty i konsekwencje.
Olśnienie urojeniowe
stan „boskiego wglądu" w naturę świata, na poziomie poczucia, nieprzechodzący próby czasu.
Zob.: Psychopatologia
Omam
spostrzeżenie bez bodźca z zewnątrz, rzutowane na zewnątrz i doświadczane jako realne; sąd o realności niekorygowalny.
Zob.: Wykład 7b
Oś HPA
oś podwzgórze–przysadka–nadnercza, kaskada wydzielania kortyzolu; jej dysregulacja (stały, niezmienny poziom kortyzolu) leży u podłoża przewlekłego stresu.
Oś jelitowo-mózgowa
szlak, w którym stan zapalny zwiększa przepuszczalność bariery krew-mózg i zaburza transmisję synaptyczną.
Zob.: Wykład 7b
Osobowość unikająca
zaburzenie osobowości w dużej mierze pokrywające się z fobią społeczną.
Zob.: Wykład 5a
Otamowanie
przerwa w toku myślenia przy jego prawidłowym tempie.
Zob.: Psychopatologia
Otamowanie myślenia
nagłe zahamowanie toku rozmowy.
Zob.: Wykład 7b
Parahalucynacja
wrażenie (np. błyski migrenowe), o którym wiemy, że powstaje w naszej głowie; sąd korygowalny.
Zob.: Wykład 7b
Perseweracja
powtarzanie pewnych treści w wypowiedzi.
Zob.: Psychopatologia
Perseweratywność
cecha temperamentu (Strelau) dotycząca myślenia i działania; u osób wysokoreaktywnych emocjonalnie przybiera charakter ruminacyjny, u niskoreaktywnych — refleksyjny.
Zob.: Wykład 3b
Plan bezpieczeństwa
wspólnie tworzony zestaw sygnałów ostrzegawczych, działań samopomocowych, kontaktów i ograniczeń dostępu do metod; współczesna alternatywa dla kontraktu „nie popełnię samobójstwa".
Zob.: Wykład 5b
Plan samobójczy
sprecyzowanie, jak, kiedy i gdzie osoba mogłaby odebrać sobie życie; im bliższy i bardziej opracowany, tym większe zagrożenie. Pytanie o plan jest obowiązkowe i nie zwiększa ryzyka.
Zob.: Wykład 5b
Poczucie bycia ciężarem
przekonanie, że innym byłoby lepiej bez danej osoby; składnik modelu interpersonalnego.
Zob.: Wykład 5b
Poczucie przynależności
subiektywne poczucie bycia rozumianym i ważnym; jego udaremnienie (poczucie izolacji, bycia niewidzialnym) jest czynnikiem ryzyka.
Zob.: Wykład 5b
Poczucie własnej skuteczności
przekonanie o możliwości polegania na sobie; jego niski poziom (obok nietolerancji niepewności) sprzyja rozwojowi zaburzeń lękowych w modelu Barlowa.
Zob.: Wykład 5a
Podejście transdiagnostyczne
ujmowanie wspólnych mechanizmów (nietolerancja niepewności, ruminacje) podtrzymujących wszystkie zaburzenia lękowe.
Zob.: Wykład 5a
Podejście wymiarowe
opis zaburzeń przez nasilenie objawów (vs. kategorialne „jest/nie ma"); modele HiTOP i RDoC.
Zob.: Wykład 2a
Podwójna depresja
nałożenie się epizodu pełnej depresji na istniejącą dystymię, dające gorsze rokowanie z powodu obniżonego poziomu zasobów.
Zob.: Wykład 3b
Polifenotypowość
różnorodność obrazów i mechanizmów depresji, utrudniająca jeden model i dobór leczenia.
Zob.: Wykład 4a
Postawy rodzicielskie lękotwórcze
nadmiernie ochraniająca oraz "rzucanie na głęboką wodę"; obie prowadzą do niskiego poczucia samoskuteczności w radzeniu sobie z lękiem.
Zob.: Wykład 4b
Poznanie społeczne
przetwarzanie informacji o umysłach i intencjach innych; zaburzone w psychozie (hipo-/hipermentalizacja, wrogie atrybucje).
Zob.: Wykład 7b
Poznawcza droga do urojeń
hipoteza, że urojenia powstają jako sposób nadawania znaczenia nadmiarowi bodźców uznanych za istotne.
Zob.: Wykład 7b
Przetwarzanie top-down
sposób przetwarzania w percepcji, w którym posiadane schematy, wiedza i teorie wpływają na interpretację obserwowanych faktów.
Zob.: Wykład 1a
Przewartościowanie poznawcze
proces (Gross) modyfikacji znaczenia sytuacji możliwy przy niskim negatywnym afekcie, niedostępny w stanie ruminacji.
Zob.: Wykład 3b
Przycinanie synaptyczne
proces usuwania nadmiarowych połączeń w dojrzewaniu; jego zaburzenie utrudnia integrację informacji.
Zob.: Wykład 7b
Przywiązanie
bazalny behawioralny system motywacyjny; warunek rozwoju kolejnych systemów (eksploracja, autonomia).
Zob.: Wykład 2b
Psychoedukacja
metoda interwencji (osobna lub w ramach psychoterapii) ucząca pacjenta reżimu leczenia i higieny psychicznej; w ChAD daje dobre efekty w połączeniu z farmakoterapią.
Zob.: Wykład 4b
Psychologia pozytywna
nurt rozwijany od lat 90., z którego wyrasta koncepcja dobrostanu i pracy nad zasobami.
Zob.: Wykład 2a
Psychopatologia
dziedzina wiedzy zajmująca się naukowym badaniem dysfunkcji w zakresie emocji, myśli i zachowań oraz mechanizmów regulacji, które działają nieprawidłowo.
Zob.: Wykład 1a
Psychopatologia opisowa
podejście opisujące obserwowalne zjawiska (afekt, treść i tempo myśli, zachowanie, wygląd) bez ich wyjaśniania.
Zob.: Wykład 1b
Psychopatologia wyjaśniająca
podejście próbujące rozumieć mechanizm objawu (np. agresja jako efekt rozregulowania biologicznego lub paranoicznej interpretacji intencji innych).
Zob.: Wykład 1b
PTSD
zaburzenie po stresie traumatycznym, objawy >1 miesiąc; cztery grupy: intruzje, unikanie, negatywne zmiany poznania/nastroju, wzmożone pobudzenie.
Zob.: Wykład 3a
RDoC
Research Domain Criteria; badawcza platforma analizująca domeny procesów psychicznych na wielu poziomach (od genów po zachowanie i środowisko).
Zob.: Wykład 1b
Reakcja stop
behawioralna konsekwencja lęku: zatrzymanie i nasilenie procesów poznawczych, a nie ruchowe unikanie.
Zob.: Wykład 4b
Reaktywność emocjonalna
cecha temperamentalno-fizjologiczna; im wyższa, tym silniejsza reakcja na stres i większa podatność na objawy.
Rezyliencja
dynamiczna, możliwa do zwiększania zdolność powrotu do równowagi emocjonalnej po trudnych zdarzeniach.
Zob.: Wykład 2a
Rozkojarzenie
przeskakiwanie z wątku na wątek wynikające z rozkojarzonego myślenia (realnie różne tematy), odróżniane od przyspieszenia myślenia.
Zob.: Psychopatologia
Ruminacja
styl przetwarzania polegający na ogólnej, personalnej koncentracji na negatywnych emocjach i ich przyczynach (Nolen-Hoeksema); czynnik ryzyka i podtrzymujący depresję.
Ruminacje
uporczywe, powtarzalne negatywne rozpamiętywanie; jeden z głównych mechanizmów nasilających depresję i predyktor nawrotów.
Zob.: Wykład 4a
Sałata słowna
wypowiedź ze słów pozbawionych sensu i wzajemnych połączeń (w afazji: sałatka słowna).
Zob.: Psychopatologia
Samobójstwo rozszerzone
akt, w którym kilka osób wspólnie i dobrowolnie odbiera sobie życie; nie jest nim zabicie ofiar przez osobę popełniającą samobójstwo.
Zob.: Wykład 5b
Samouszkodzenia
zachowania autodestrukcyjne (nacinanie, bicie się); czynnik ryzyka samobójstwa przez zwiększanie ekspozycji i habituacji do krzywdzenia siebie.
Zob.: Wykład 5b
Schemat poznawczy
latentna struktura przekonań (u osób depresyjnych zorganizowana wokół straty, porażki, bezradności), odpalana przez pasującą treściowo sytuację i sterująca przetwarzaniem informacji top-down.
Zob.: Wykład 3b
Schizofrenia
prototypowe, heterogeniczne zaburzenie psychotyczne o silnych podstawach biologicznych, ujmowane jako spektrum zaburzonych procesów poznawczo-emocjonalnych.
Zob.: Wykład 7a
Selektywność uwagi
zdolność kierowania uwagą; jej zaburzenie (nadmiar nieselekcjonowanych bodźców) to rdzeń rozpoczynającej się psychozy.
Zob.: Wykład 7b
Set point
względnie stały poziom doświadczania emocji, do którego wracamy po wychyleniach.
Zob.: Wykład 2a
Sieć strachu
koncepcja Foa i Kozaka; nieskonsolidowana, fragmentaryczna reprezentacja doświadczenia traumatycznego odpalana zmysłowo.
Zob.: Wykład 3a
Słowotok
wypowiadanie dużej liczby słów, często w monologu.
Zob.: Psychopatologia
Socjotropia
orientacja, w której dobrostan i poczucie wartości opierają się na relacjach; strata w obszarze relacji odpala depresję.
Zob.: Wykład 3b
Socjotropia i autonomia
dwa wymiary podatności na depresję: socjotropia (depresja na bazie straty relacyjnej, wysoka potrzeba afiliacji) i autonomia (depresja na bazie utraty poczucia wpływu i samoskuteczności).
Zob.: Wykład 2b
Spłycenie afektu
zubożenie ekspresji emocjonalnej („maskowata twarz") przy zachowanym przeżywaniu emocji.
Zob.: Wykład 7b
Sprzężenie zwrotne ujemne
pętla efektywnej samoregulacji: po rozwiązaniu sytuacji stresowej układ wraca do równowagi.
Zob.: Wykład 3a
Strategie zabezpieczające
subtelne zachowania redukujące lęk krótkoterminowo (popijanie wody, siadanie przy drzwiach), które długoterminowo podtrzymują objawy.
Zob.: Wykład 4b
System BAS
Behavioral Activation System; układ energetyzujący działanie, dający motywację i fokus na zdobycie nagrody; w depresji hiporeaktywny.
Zob.: Wykład 3b
System wieloosiowy
pięcioosiowy schemat diagnostyczny z DSM-IV (oś I zespoły kliniczne, oś II osobowość/rozwój, oś III stany medyczne, oś IV problemy środowiskowe, oś V poziom przystosowania), zastąpiony w DSM-5 i ICD ujęciem trójpoziomowym/opisowym.
Zob.: Wykład 1b
Temperament
komponent funkcjonowania psychicznego widoczny od wczesnego dzieciństwa; czynnik ryzyka psychopatologii.
Zob.: Wykład 2a
Temperament trudny
wzorzec dużej, intensywnej reaktywności emocjonalnej (lęk lub złość), zwiększający wyzwania w interakcji z otoczeniem.
Zob.: Wykład 2a
Tendencyjność uwagowa
uprzywilejowane przetwarzanie bodźców związanych z zagrożeniem u osób z lękiem; uwaga działa "jak magnes".
Zob.: Wykład 4b
Teoria dopaminowa
model wiążący psychozę z nadmiernymi, niekontrolowanymi wyrzutami dopaminy zaburzającymi selektywność uwagi.
Zob.: Wykład 7b
Teoria sensytyzacji (Robinson i Berridge)
ujęcie, w którym w uzależnieniu rozdzielają się wanting i liking.
Zob.: Wykład 7a
Teoria trzech kroków
model, w którym ból psychiczny i beznadziejność prowadzą do myśli, a przejście w próbę zależy od osłabienia więzi i nabytej zdolności do działania.
Zob.: Wykład 5b
Teoria zapalna
ujęcie, w którym przewlekły stan zapalny wywołany stresem wprowadza zmiany biochemiczne aktywujące mechanizmy objawowe (analogicznie do teorii zapalnej depresji).
Zob.: Wykład 7a
Terapia dialektyczno-behawioralna (DBT)
forma terapii (autorstwa Marshy Linehan) stworzona do pracy z osobami po próbach samobójczych; zespołowa, z udokumentowaną skutecznością, także dla nastolatków i osób z zaburzeniami osobowości.
Zob.: Wykład 5b
Terapia interpersonalna
terapia skupiona na relacjach i konfliktach interpersonalnych; szczególnie skuteczna u dzieci i młodzieży.
Zob.: Wykład 4a
Terapia poznawczo-behawioralna (CBT)
metoda pierwszego wyboru w leczeniu GAD, fobii społecznej i OCD; wymaga prac domowych i ekspozycji.
Zob.: Wykład 5a
Terapia skoncentrowana na współczuciu (CFT)
podejście dedykowane osobom z silnym wstydem i silną częścią krytyczną; rozwija akceptację i umiejętności samokojenia.
Zob.: Wykład 5a
Test znormalizowany
narzędzie diagnostyczne z reprezentacją w normach, pozwalające ocenić odchylenie wyniku od średniej populacyjnej.
Zob.: Wykład 1a
Testowanie hipotez
mechanizm zbierania i weryfikowania informacji; u osób z urojeniami nie działa, co odróżnia urojenie od błędnej interpretacji.
Zob.: Psychopatologia
Tolerancja dyskomfortu
zdolność znoszenia negatywnych emocji, napięcia i odraczania; jej niedobór bywa celem pracy terapeutycznej.
Trauma
pojedyncze lub złożone doświadczenie będące istotnym czynnikiem ryzyka rozwoju zaburzeń, zapisane także w ciele.
Zob.: Wykład 1a
Ujęcie dymensjonalne
rozumienie objawów jako natężeń na ciągłych wymiarach, na których przesuwają się wszyscy ludzie.
Zob.: Wykład 1b
Ujęcie kategorialne
diagnoza zero-jedynkowa oparta na progu liczby spełnionych kryteriów; krytykowane za arbitralność i pomijanie wymiarowego charakteru zjawisk.
Zob.: Wykład 1b
Ujęcie wymiarowe
podejście traktujące normę i patologię jako kontinuum różniące się intensywnością, w opozycji do ujęcia kategorialnego.
Zob.: Wykład 1a
Unikanie behawioralne
wycofywanie się z działań dla uniknięcia negatywnych emocji; mechanizm utrwalający i nasilający depresję.
Zob.: Wykład 4a
Upośledzenie funkcjonowania
zaburzenie funkcjonowania w środowisku zawodowym, rodzinnym i interpersonalnym, w sferze emocjonalnej, poznawczej i behawioralnej; oceniane pod kątem trwałości i występowania w wielu sferach.
Zob.: Wykład 1b
Urojenia
fałszywe przekonania zbudowane na nieprawidłowych przesłankach, bardzo trudne do podważenia i modyfikacji.
Zob.: Psychopatologia
Urojenia hipochondryczne
przekonanie o byciu chorym na (śmiertelną) chorobę, oporne na wyniki badań; granica z hipochondrią.
Zob.: Psychopatologia
Urojenia nasyłania myśli
przekonanie, że myśli są wkładane do głowy przez siły zewnętrzne.
Zob.: Psychopatologia
Urojenia nihilistyczne
przekonania o rozpadzie ciała, gniciu, byciu martwym.
Zob.: Psychopatologia
Urojenia odnoszące (ksobne)
traktowanie rzeczy neutralnych jako skierowanych personalnie do mnie (jestem ich odbiorcą).
Zob.: Psychopatologia
Urojenia odsłonięcia
przekonanie, że inni ludzie znają treść moich przeżyć i historii; jestem „czytelny" dla innych.
Zob.: Psychopatologia
Urojenia owładnięcia
przekonanie, że ktoś/coś (np. zły duch) wszedł we mnie i kieruje moim postępowaniem.
Zob.: Psychopatologia
Urojenia paranoiczne
urojenia potencjalnie możliwe w rzeczywistości, bez dziwaczności.
Zob.: Psychopatologia
Urojenia paranoidalne
urojenia dziwaczne, niemożliwe, abstrakcyjne.
Zob.: Psychopatologia
Urojenia posłannicze
odmiana wielkościowych: przekonanie o specjalnej misji/zadaniu do wykonania (np. ratowanie świata).
Zob.: Psychopatologia
Urojenia prześladowcze
najczęściej spotykane urojenia; przekonanie o byciu prześladowanym.
Zob.: Psychopatologia
Urojenia religijne
treści związane z wiarą; najbardziej kontrowersyjny rodzaj ze względu na granicę z przekonaniami podzielanymi społecznie.
Zob.: Psychopatologia
Urojenia somatyczne
przekonania o zmianach w ciele (np. ukradzione serce, ciąża urojona), na poziomie myślenia o ciele, niekoniecznie z doznaniami.
Zob.: Psychopatologia
Urojenia ugłaśniania myśli
przekonanie, że własne myśli są słyszalne dla innych (jak radio).
Zob.: Psychopatologia
Urojenia wielkościowe
trwałe przekonania o własnej wyjątkowości/wielkości; trudne do odróżnienia od chwilowych skojarzeń przy formalnych zaburzeniach myślenia.
Zob.: Psychopatologia · Psychopatologia
Urojenia winy i grzeszności
przesadne poczucie bycia grzesznym i zasługiwania na karę/potępienie.
Zob.: Psychopatologia
Urojenia wpływu
przekonanie, że ktoś z zewnątrz steruje moim myśleniem/zachowaniem.
Zob.: Psychopatologia
Urojenia zabierania myśli
przekonanie, że ktoś wykrada (wydobywa) moje myśli dla własnych celów.
Zob.: Psychopatologia
Urojenia zgodne z nastrojem
urojenia spójne z nastrojem depresyjnym lub maniakalnym.
Zob.: Psychopatologia
Urojenia zmiany osoby
przekonanie, że jest się kimś innym, lub że bliscy są podstawieni.
Zob.: Psychopatologia
Urojenie
fałszywy sąd/przekonanie, wobec którego osoba jest bezkrytyczna i przekonana o jego prawdziwości.
Zob.: Wykład 7b
Wanting i liking
chcenie (motywacja/przymus) oraz przyjemność; w uzależnieniu te ścieżki ulegają rozdzieleniu.
Zob.: Wykład 7a
Warunkowanie klasyczne (emocjonalne)
mechanizm, przez który bodziec (np. telefon) staje się wyzwalaczem zachowania dzięki skojarzeniu z redukcją napięcia.
Zob.: Wykład 7a
Werbigeracja
łączenie słów na poziomie brzmieniowym (rymowanie), a nie sensu.
Zob.: Psychopatologia
Wewnętrzne modele robocze
internalizowane reprezentacje dotyczące self, opiekuna i świata, kształtowane przez powtarzalne interakcje przywiązaniowe.
Zob.: Wykład 2b
Włączenie w system urojeniowy
wciągnięcie osoby (lub argumentu) w urojenie tak, że staje się ono jego częścią.
Zob.: Psychopatologia
Wrażliwość na karę
indywidualna cecha; przy niskiej wrażliwości potrzebne są kary silniejsze, częstsze i bardziej bezpośrednie.
Zob.: Wykład 7a
Współchorobowość
występowanie u jednej osoby kilku rozpoznań naraz, często wynikające z podobieństwa objawów generowanych przez wspólne mechanizmy.
Zob.: Wykład 1b
Wtórne strategie przywiązania
strategie (lękowe, unikające, lękowo-ambiwalentne) wykształcane, gdy systemu przywiązania nie można realizować w sposób bezpieczny.
Zob.: Wykład 2b
Wysiłkowa kontrola uwagowa
zdolność dowolnego kierowania uwagą, baza samoregulacji i predyktor rozwoju zaburzeń.
Zob.: Wykład 2a
Wysłapnięcie
(languishing) ćwiartka niskiego dobrostanu bez pełnoobjawowego zaburzenia; liczne objawy psychosomatyczne i motywacyjne, 3–6× wyższe ryzyko zaburzeń.
Zob.: Wykład 2a
Wyuczona bezradność
stan rezygnacji i braku zainteresowania działaniem (Seligman), powiązany z fazą rozpaczy/utraty nadziei w reakcji na rozłąkę.
Zob.: Wykład 2b
Zaburzenia eksternalizacyjne
zaburzenia, w których problem dotyczy relacji jednostki ze społeczeństwem i innymi ludźmi (np. zaburzenia zachowania, ADHD, zachowania antyspołeczne, uzależnienia).
Zob.: Wykład 2b
Zaburzenia internalizacyjne
zaburzenia, w których cierpienie dotyczy samej jednostki (depresja, zaburzenia lękowe).
Zob.: Wykład 2b
Zaburzenia lękowe
grupa zaburzeń (dawniej nerwic) o podłożu psychogennym z dominującymi objawami somatycznymi; dotyczą 20–30% populacji.
Zob.: Wykład 4b
Zaburzenia schizoafektywne
połączenie choroby afektywnej (dwu- lub jednobiegunowej) z objawami psychotycznymi.
Zob.: Wykład 7a · Psychopatologia
Zaburzenia treści myślenia
zaburzenia dotyczące tego, co człowiek myśli (przeciwieństwo zaburzeń formalnych).
Zob.: Psychopatologia
Zaburzenie adaptacyjne
rozregulowanie funkcjonowania ściśle związane z powtarzającym się czynnikiem sytuacyjnym.
Zob.: Wykład 1a
Zaburzenie lęku uogólnionego (GAD)
zaburzenie z niespecyficznym, „wędrującym" lękiem niezwiązanym z żadnym obiektem; tworzy z depresją oś zaburzeń emocjonalnych.
Zob.: Wykład 5a
Zaburzenie psychiczne
wg DSM-5 znaczące zaburzenie myśli, uczuć i zachowań, wyraźnie odbiegające od normy, negatywne i niecelowe, powodujące silny stres lub pogorszenie funkcjonowania i niebędące jedynie oczekiwaną, społecznie akceptowaną reakcją na wydarzenie.
Zob.: Wykład 1b
Zaburzenie testowania rzeczywistości
podstawa zaburzeń psychotycznych; objawy percepcyjne (omamy) i zaburzenia treści myślenia (urojenia).
Zob.: Wykład 7a
Zachowania antyspołeczne proaktywne i reaktywne
proaktywne stanowią bazę psychopatii; reaktywne wynikają z radzenia sobie z lękiem i strachem oraz poszukiwania przynależności.
Zob.: Wykład 2b
Zachowania zabezpieczające
działania mające ukryć objawy lęku (np. zapinanie pod szyję, unikanie jedzenia publicznie, scenariusze wypowiedzi), które paradoksalnie nasilają lęk i „dziwność" zachowania.
Zob.: Wykład 5a
Zachowanie
jedyny realny, obserwowalny fakt, w odróżnieniu od interpretacji i konstruktów teoretycznych.
Zob.: Wykład 1a
Zachowanie zabezpieczające
działanie podejmowane po to, by nie doświadczać lęku; podtrzymuje przekonanie o zagrożeniu i bezradności.
Zob.: Wykład 4b
Zahamowanie myślenia
przerwy w toku myślenia połączone z jego spowolnieniem.
Zob.: Psychopatologia
Zamartwianie się
kluczowy mechanizm poznawczy GAD: uporczywe, długotrwałe rozważanie przyszłych zagrożeń (zdrowie, praca, finanse, dzieci).
Zob.: Wykład 5a
Zdrowie psychiczne
nadrzędny cel pracy psychologa; stan odrębny od samego braku objawów (remisja nie oznacza automatycznie zdrowia psychicznego).
Zob.: Wykład 1a
Zespół lęku uogólnionego
GAD; lęk bez uchwytnego przedmiotu, z nadmiernym zamartwianiem się sytuacjami wyobrażonymi; często baza dla innych zaburzeń lękowych.
Zob.: Wykład 4b
Zespół paranoiczny
zwarty system urojeniowy wokół jednego wątku, bez rozpadu funkcjonalnego, możliwy do ukrycia.
Zob.: Psychopatologia
Zespół paranoidalny
dziwaczne i płynne treści urojeniowe, obejmujące wiele aspektów życia, mocno dewastujące funkcjonowanie.
Zob.: Psychopatologia
Zespół wyczerpania
stan przypominający dystymię będący konsekwencją długotrwałego stresu, np. u osób długotrwale opiekujących się bliskimi.
Zob.: Wykład 3b
Zjawisko rozniecania (kindling)
utrwalenie się dysregulacji biologicznej po epizodzie, zwiększające ryzyko kolejnych epizodów (depresja nawracająca).
Zob.: Wykład 4a
Złożone PTSD (cPTSD)
wyodrębniona w ICD-11 postać związana z traumą relacyjną.
Zob.: Wykład 3a
Zniekształcenia poznawcze
interpretowanie informacji jako zagrażających; w ujęciu Salkovskisa: zawyżanie prawdopodobieństwa i kosztów zdarzenia, niedoszacowanie zdolności radzenia sobie i wsparcia.