Fiszki — Psychologia edukacyjna

80 pytań powtórkowych. Pogrupowane wg wykładów.

Wykład 1a — Wprowadzenie do psychologii edukacji: umiejscowienie dziedziny, teoria Wygotskiego i podstawy motywacji

P: Dlaczego mówi się, że psychologia edukacji jest „stosowaną psychologią rozwojową"? O: Ponieważ wyodrębniła się z psychologii rozwoju człowieka, a wiele jej wyników badań (w kontekście szkolnym i poznawczym) zaczęto aplikować do edukacji; edukacja obejmuje zarówno wychowanie, jak i nabywanie umiejętności.
P: Czym różni się psychologia szkolna od psychologii edukacji? O: Psychologia szkolna zajmuje się aplikacją wiedzy w oddziaływaniach szkolnych i pracą psychologa-praktyka (interwencje z dziećmi, adolescentami, rodziną), a psychologia edukacji — tym, jak uczyć, żeby się nauczyć (metody zapamiętywania, projektowania zadań).
P: Czym jest strefa najbliższego rozwoju w teorii Wygotskiego? O: To obszar między tym, co dziecko potrafi wykonać samodzielnie (strefa aktualnego rozwoju), a tym, co potrafi z pomocą bardziej kompetentnej osoby; nauczanie w jej obrębie może „pociągnąć" rozwój.
P: Co oznacza twierdzenie, że każda funkcja psychiczna pojawia się w rozwoju dwukrotnie? O: Najpierw jako działalność zespołowa, społeczna (np. rozmowa, wspólne działanie), a później zostaje uwewnętrzniona (internalizacja) — tak np. mowa wewnętrzna rozwija się z mowy zewnętrznej.
P: Jakie trzy komponenty motywacji wyróżnia teoria Ryana i Deciego? O: Autonomię (robię coś, bo to mój wybór), kompetencje oraz poczucie kontroli.
P: Jak nagrody i danie wyboru wpływają na motywację wewnętrzną? O: Ciągłe nagrody obniżają motywację wewnętrzną (postrzegamy niższe, zewnętrzne źródło przyczynowości), a danie wyboru ją podwyższa przez dostarczenie poczucia autonomii.
P: Wymień kolejne etapy uwewnętrzniania regulacji motywacyjnej. O: Regulacja zewnętrzna → regulacja introjekcyjna (samokontrola, poczucie winy) → regulacja identyfikacyjna (działanie ważne, choć nieprzyjemne) → motywacja wewnętrzna/integracyjna (zainteresowanie, satysfakcja).
P: Jak styl poznawczy (refleksyjny vs impulsywny) wiąże się z efektywnością uczenia się? O: Osoby refleksyjne (wysoka awersja do błędu) szybciej nabywają umiejętności w naukach ścisłych; osoby impulsywne (niska awersja do błędu, wysokie myślenie dywergencyjne) lepiej radzą sobie w językach obcych.
P: Dlaczego presja na osiągnięcia jest czynnikiem ryzyka nieufnego stylu przywiązania? O: Bo świadczy o relacji warunkowej — dziecko uczy się, że jest wartościowe tylko wtedy, gdy zasłuży osiągnięciami na uznanie i miłość.
P: Dlaczego umiejętności motoryczne dziecko rozwija samodzielnie, a język nie? O: Funkcje motoryczne rozwiną się samoistnie (choć tempo zależy od wsparcia dorosłego), ale język wymaga bodźców społeczno-kulturowych — dziecko od nich odcięte nie jest w stanie go rozwinąć (np. przypadek Genie).

Wykład 1b — Dziedziny źródłowe, metody i obszary badań psychologii edukacji

P: Dlaczego model wielu niezależnych rodzajów inteligencji (Gardnera) uznaje się za mit? O: Bo zawsze istnieje nadrzędna inteligencja ogólna (czynnik G), a czynniki specyficzne mają z nią wysoką kowariancję; nie można mówić o niezależnych rodzajach inteligencji.
P: Jakie trzy międzynarodowe programy badawcze wymieniono i co badają? O: PIRLS — biegłość w czytaniu uczniów 4. klasy; PIAAC — kompetencje dorosłych (rozumienie tekstu, rozumowanie matematyczne, rozwiązywanie problemów); TALIS — satysfakcja i wyzwania nauczycieli. W Polsce koordynuje je IBE.
P: Co to jest bezradność intelektualna i co leży u jej podstaw? O: Brak podejmowania wysiłku poznawczego mimo obiektywnych możliwości; podstawą jest brak poczucia kontroli. Modelowym wyjściem jest przywrócenie poczucia kontroli.
P: Jakie dwa warunki muszą być spełnione, by wystąpiło zagrożenie stereotypem? O: Musi istnieć stereotyp dotyczący danej grupy oraz osoba musi identyfikować się z tą grupą (np. silniejsza identyfikacja z płcią w okresie dojrzewania).
P: Na czym polegał klasyczny eksperyment z anagramami nad wyuczoną bezradnością? O: Jednej grupie podano dwa nierozwiązywalne słowa, po czym wspólne dla obu grup, rozwiązywalne trzecie słowo okazało się dla niej trudne — efekt utrudnienia po doświadczeniu braku kontroli.
P: Dlaczego inteligencja emocjonalna nie jest odrębnym konstruktem od inteligencji ogólnej? O: Ponieważ sytuacje emocjonalne i moralne wymagają podejmowania decyzji, czyli integracji informacji, którą mierzy inteligencja ogólna.
P: Co wykazały badania nad szkołami jednopłciowymi (Szwajcaria, Kenia)? O: Dziewczęta osiągają wyższe wyniki w przedmiotach ścisłych w klasach jednopłciowych; w Kenii kontrolowano nauczyciela (uczył w obu szkołach), więc decydujący był brak obecności drugiej płci.
P: Jaki jest główny postulat neuronauki edukacyjnej (manifest z 2010 r.)? O: Wyniki badań neuroobrazowych powinny być implikowane do wytycznych edukacyjnych; wykorzystuje się neuroobrazowanie (fMRI, fNIRS) i testy neuropsychologiczne.
P: Co pokazały badania prof. Romaniuka nad szkołą pod żaglami? O: Po kilkumiesięcznym rejsie samoocena uczniów wzrastała i była wyższa niż w grupie normatywnej, bez szkód w kompetencjach społecznych.
P: Czego dotyczy polska Skala Bezradności Intelektualnej i kto jest jej autorem? O: Bada bezradność intelektualną w konkretnych przedmiotach (matematyka, fizyka, język polski); autorzy: Grzegorz Sędek i Mirosław Kofta, dostępna w PTPiP.

Wykład 2a — Diagnoza psychologiczna dzieci i młodzieży w edukacji

P: Z jakich trzech etapów składa się diagnoza psychologiczna w edukacji? O: Z diagnozy przesiewowej, badania diagnostycznego oraz wdrożenia dostosowań edukacyjnych (np. IPET).
P: Kto jest zaangażowany w diagnozę przesiewową i jakie narzędzia w niej dominują? O: Nauczyciele, rodzice i specjaliści szkolni (psycholog, pedagog, logopeda); dominują obserwacja, wywiad z rodzicem i krótkie kwestionariusze przesiewowe.
P: Co oznacza kontakt zadaniowy i dlaczego jest istotny etycznie? O: To zdolność dziecka do usiądnięcia i wykonania zadania (uwaga, rozumienie języka); jeśli dziecko nie jest w stanie go nawiązać, kontynuowanie badania bywa nieetyczne i niemiarodajne.
P: Czym różni się efekt Flynna od efektu sufitowego? O: Efekt Flynna to wzrost wyników testów poznawczych w kolejnych kohortach wraz z postępem cywilizacyjnym; efekt sufitowy to osiąganie wysokich wyników przez większość badanych z powodu przestarzałych norm.
P: Czym różni się diagnoza nozologiczna od funkcjonalnej? O: Nozologiczna nazywa zaburzenie wg kryteriów (ICD, DSM); funkcjonalna opisuje, jak jednostka funkcjonuje i jest dopasowana do środowiska, a w czystej formie omija etykietę.
P: Dlaczego problemy internalizacyjne są często niedoszacowywane w szkole? O: Bo lęk i depresja do pewnego etapu nie zaburzają funkcjonowania w szkole i nie wpływają na poziom grupy — stąd ważne są informacje od samego dziecka.
P: Jaki jest główny mechanizm dysleksji według badań przytoczonych na wykładzie? O: Deficyt przetwarzania fonologicznego (trudność mapowania dźwięków mowy na litery), występujący u ok. 80% dzieci; problem ma charakter słuchowo-językowy, nie wzrokowy.
P: Czemu służy test szybkiego nazywania w diagnozie dysleksji? O: Bada deficyt automatyzacji — dziecko z trudnościami dłużej produkuje słowa przy szybkim nazywaniu przedmiotów, kolorów czy kształtów.
P: Jakie kryteria wyłączenia stosuje się przy diagnozie dysleksji? O: Prawidłowa inteligencja (pełna, wystandaryzowana skala), brak poważnych deficytów zmysłowych (np. wzroku) oraz brak zaniedbania.
P: Co charakteryzuje zaburzenie zachowania (conduct disorder) i z czym współwystępuje? O: Jest silnie odziedziczalne, diagnozowane behawioralnie (łamanie zasad, wandalizm), nieleczone przechodzi w zaburzenie antyspołeczne; predyktorem jest deficyt empatii, a często współwystępuje z ADHD.

Wykład 2b — Diagnoza edukacyjna, specjalne potrzeby edukacyjne i zdrowie psychiczne uczniów

P: Czym różni się diagnoza klasyfikacyjna od funkcjonalnej? O: Diagnoza klasyfikacyjna (nozologiczna) szuka wzorca wiążącego objawy w zaburzenie, a funkcjonalna poszukuje sensu wyodrębnionych elementów w danym kontekście sytuacyjnym, koncentrując się na realnym funkcjonowaniu dziecka.
P: Dlaczego u małych dzieci z podejrzeniem spektrum autyzmu zaleca się badanie genetyczne? O: Bo wiele symptomów spektrum autyzmu występuje też w zaburzeniach genetycznych, a u ich podłoża może leżeć deficyt metaboliczny lub enzymatyczny podlegający specjalistycznej terapii poprawiającej funkcjonowanie.
P: Jaka jest podstawowa różnica między orzeczeniem a opinią? O: Orzeczenie implikuje konkretne, obowiązkowe działania placówki edukacyjnej, a opinia jest jedynie zaleceniem (realizowanym "w miarę możliwości").
P: Co oznaczają racjonalne dostosowania i modyfikacje? O: Dostosowanie sposobu realizacji zadań i środowiska (np. praca indywidualna zamiast grupowej) przy zachowaniu tych samych wymagań i nienaruszaniu dobra ogółu.
P: Na czym polega diagnoza funkcjonalna w duchu klasyfikacji ICF w kontekście szkolnym? O: Nie pyta, czy dziecko ma ADHD czy autyzm, lecz obserwuje jego zachowania i umiejętności w obszarach aktywności i uczestniczenia (w Polsce m.in. skala TROS-KA).
P: Dlaczego stres edukacyjny jest wyższy u dziewcząt niż u chłopców? O: Bo porażka edukacyjna może silniej wpływać na ich dalsze możliwości życiowe oraz dlatego, że stawia się wobec nich wyższe oczekiwania społeczne związane ze stereotypem płci.
P: Jaki wzorzec zaobserwowano w hospitalizacjach psychiatrycznych dzieci wg danych IPiN w Warszawie? O: Wzrost liczby hospitalizacji pod koniec ferii zimowych — jako forma odreagowania i przedłużenia okresu nieobecności w szkole, niwelująca stresor edukacyjny.
P: Dlaczego osoby głuche bywają opisywane jako kultura, a nie tylko grupa z niepełnosprawnością? O: Tworzą własne społeczności, grupy artystyczne i instytucje (np. uniwersytety dla osób głuchych w USA), a język migowy jest uznawany za język na równi z językami mniejszości narodowych; zrzeszanie się jest własnym wyborem, a nie skutkiem segregacji.
P: Co zakłada zasada, że "jeśli społeczeństwo nie jest gotowe, integracja nigdy się nie uda"? O: Że edukacja włączająca jest celowo zaprojektowanym procesem ludzi różniących się między sobą i bez usunięcia stereotypów oraz barier społecznych włączenie nie powiedzie się.
P: Jakie grupy uczniów ze specjalnymi potrzebami edukacyjnymi wyróżniono na wykładzie? O: Uczniów z orzeczeniem o potrzebie kształcenia specjalnego (wiążącym), uczniów z opinią poradni psychologiczno-pedagogicznej oraz uczniów, których potrzeby rozpoznali specjaliści szkolni (gdy współpraca z rodzicami jest utrudniona).

Wykład 3a — Psycholog w poradni psychologiczno-pedagogicznej

P: Według jakiego kryterium przypisuje się dziecko do poradni po rozpoczęciu edukacji? O: Według rejonu edukacyjnego, czyli lokalizacji placówki, do której uczęszcza, a nie miejsca zamieszkania.
P: Do jakiego wieku poradnia może diagnozować dzieci i młodzież? O: Do ukończenia szkoły ponadpodstawowej, maksymalnie do 24 roku życia.
P: Jak podzielony jest czas pracy psychologa zatrudnionego na etat w publicznej poradni (na podstawie Karty nauczyciela)? O: Na 40 godzin: 20 godzin bezpośredniej pracy z klientem i 20 godzin pracy własnej.
P: Czym różni się ocena funkcjonalna od paradygmatu specjalnych potrzeb edukacyjnych? O: Zakłada, że każdy uczeń ma potrzeby rozwojowe i edukacyjne, które szkoła ma rozpoznawać i zaspokajać niezależnie od diagnozy; opinie i orzeczenia przestałyby być warunkiem wsparcia.
P: Dlaczego mówimy „opinia w sprawie", a nie „opinia o dziecku"? O: Bo poradnia wypowiada się w konkretnej sprawie (np. jakiego wsparcia dziecko potrzebuje w szkole), a nie ocenia samo dziecko.
P: Które poradnie wydają orzeczenie o potrzebie kształcenia specjalnego? O: Wyłącznie publiczne poradnie psychologiczno-pedagogiczne.
P: Przy której kategorii niepełnosprawności diagnoza jest częścią procesu orzekania w poradni, a nie wymaga zaświadczenia lekarskiego? O: Przy niepełnosprawności intelektualnej — specjaliści poradni mogą ją zdiagnozować samodzielnie.
P: Czym charakteryzuje się orzeczenie o potrzebie indywidualnego nauczania? O: Wymaga zaświadczenia lekarskiego o niemożności uczęszczania do szkoły (od 30 dni do roku); nauczanie odbywa się w domu ucznia, który pozostaje w swojej klasie.
P: Od kiedy do kiedy przysługuje opinia o potrzebie wczesnego wspomagania rozwoju? O: Od momentu wykrycia niepełnosprawności do rozpoczęcia nauki w pierwszej klasie (do 8 godzin zajęć miesięcznie).
P: Czym różni się orzeczenie o niepełnosprawności od orzeczeń wydawanych przez poradnie? O: Orzeczenie o niepełnosprawności jest dokumentem nieoświatowym, wydawanym przez zespoły do spraw orzekania o niepełnosprawności do celów socjalnych; poradnie go nie wydają.

Wykład 3b — Psycholog szkolny: zadania, realia pracy i metody

P: Kto może zgłosić dziecko do poradni psychologiczno-pedagogicznej? O: Wyłącznie rodzic lub opiekun prawny; szkoła może jedynie zasugerować taki krok.
P: Czym różni się przewidywalność pracy psychologa w poradni od pracy w szkole? O: W poradni dzień pracy jest przewidywalny (grafik, zapisane dzieci, zaplanowany czas na diagnozę, terapię i dokumenty); w szkole sytuacja jest nieprzewidywalna i wymaga elastyczności.
P: Dlaczego prowadząca twierdzi, że psycholog szkolny nie prowadzi diagnozy, lecz ocenę zdrowia psychicznego? O: Bo realia szkoły (brak narzędzi, dedykowanego wyciszonego gabinetu i czasu na pełny wywiad) nie pozwalają na pełną diagnozę; psycholog rozpoznaje „tu i teraz” czynniki ryzyka, zasoby i ich dynamikę.
P: Co obejmuje ocena zdrowia psychicznego w szkole? O: Rozpoznanie zagrożeń „tu i teraz”: jakie są czynniki ryzyka, jakie zasoby, jaka dynamika między nimi oraz jakie działania można podjąć — wraz z decyzją o ewentualnym skierowaniu do poradni.
P: Co oznacza wymóg modelu evidence-based wprowadzony nowym rozporządzeniem? O: Że diagnoza ma być prowadzona w oparciu o narzędzia sprawdzone, a nie przypadkowe; dotyczy poradni i procesu diagnostycznego, ale przewiduje się rozszerzenie tego kierunku na szkoły.
P: Czym jest metoda Kids Skills i dlaczego nadaje się do szkoły? O: To metoda Bena Furmana wywodząca się z TSR; jest krótkoterminowa, elastycznie rozłożona w czasie, skoncentrowana na zasobach i budowaniu umiejętności (a nie na przeżywaniu trudności), więc łatwo ją osadzić w realiach szkolnych.
P: Jakie podstawy są szczególnie potrzebne psychologowi przedszkolnemu, a jakie szkolnemu? O: Przedszkolnemu — podstawy stosowanej analizy zachowania; szkolnemu — podstawy interwencji kryzysowej oraz umiejętności mediacyjne.
P: Czy psycholog szkolny musi mieć przygotowanie pedagogiczne od początku pracy? O: W szkole/przedszkolu ogólnodostępnym nie jest to konieczne na starcie — może je uzupełnić w trakcie, zobowiązując się do tego; jest ono wymagane do pracy w placówkach publicznych, ale nie w niepublicznych.
P: Jakie formalności obowiązują przy zaproszeniu osoby z zewnątrz do prowadzenia zajęć profilaktycznych? O: Poza zaświadczeniem o niekaralności zajęcia samodzielne wymagają opinii dyrektora, Rady Pedagogicznej i Rady Rodziców; osoba jedynie współprowadząca, zapraszana przez psychologa, wymaga zgody dyrektora, który decyduje o dalszym opiniowaniu.
P: Jak poradnia publiczna postępuje, gdy rodzic nie jest polskojęzyczny? O: Nie zapewnia tłumacza — rodzic musi go zorganizować sam (za swoją zgodą i na swój wniosek); przy braku możliwości można prosić o wsparcie finansowe Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej.

Wykład 4a — Zaburzenia neurorozwojowe w edukacji: niepełnosprawność intelektualna i specyficzne zaburzenia umiejętności szkolnych

P: Jakie trzy założenia kryją się za pojęciem rozwoju atypowego w zaburzeniach neurorozwojowych? O: Złożona, wieloczynnikowa (często nieznana indywidualnie) etiologia bez jednej przyczyny; wielopotencjalność (różne ścieżki rozwoju); możliwość pojawienia się nie tylko trudności, ale i wybitnych zdolności.
P: Jakie są kryteria diagnostyczne zaburzenia rozwoju intelektualnego? O: Znaczne ograniczenie funkcji poznawczych, rozpoznanie w dzieciństwie oraz IQ poniżej 70 (co najmniej dwa odchylenia standardowe w teście standaryzowanym).
P: Czym różnią się zaburzenia intelektualne rozpoznane w dzieciństwie od pogorszenia funkcji w późniejszym wieku? O: Zaburzenie rozwoju intelektualnego rozpoznaje się w dzieciństwie; obniżenie funkcji intelektualnych w późniejszym wieku to demencja.
P: Jaki deficyt jest najlepiej potwierdzoną trudnością u dzieci z dysleksją i jak często występuje? O: Zaburzenie przetwarzania fonologicznego (odbiór i różnicowanie głosek), występujące u około 80% dzieci z zaburzeniem czytania.
P: Na czym polega tzw. podwójny deficyt w dysleksji? O: Na współwystępowaniu trudności w przetwarzaniu dźwięków mowy oraz w szybkości nazywania (automatyzacji).
P: Wymień trzy kryteria diagnostyczne specyficznych zaburzeń umiejętności szkolnych. O: Kryterium wyłączenia (trudność tylko w danej funkcji), kryterium rozbieżności (nieproporcjonalność do poziomu intelektualnego, IQ powyżej 70) oraz wykluczenie deprywacji sensorycznej.
P: Czym różni się dysleksja od dysortografii i dyskalkulii? O: Dysleksja to zaburzenie czytania (dekodowania), dysortografia — poprawnego zapisu słów, dyskalkulia — opanowania liczenia, pojęcia liczby i rozumowania matematycznego.
P: Jakie podłoże neuronalne wiąże się z dyskalkulią i jakie inne trudności z niego wynikają? O: Połączenia w płacie ciemieniowym i zakręcie kątowym; stąd trudności z orientacją przestrzenną, rozróżnianiem prawo-lewo, czytaniem mapy i temporalnością.
P: Jakie przykładowe dostosowania edukacyjne stosuje się dla ucznia z dysleksją? O: Zapisywanie poleceń na tablicy, używanie słów o wysokiej frekwencji, dzielenie poleceń na sekwencyjne etapy, opisowe formułowanie pytań oraz dostosowanie czcionki i wizualne wyodrębnienia tekstu.
P: Jaka jest rola psychologa w diagnozie specyficznych zaburzeń umiejętności szkolnych? O: Przede wszystkim diagnoza inteligencji — wykazanie, że poziom rozwoju intelektualnego dziecka mieści się w normie (odróżnienie od niepełnosprawności intelektualnej).

Wykład 4b — ADHD, zaburzenia zachowania i spektrum autyzmu w kontekście edukacji

P: Który proces uwagowy jest dobrym predyktorem osiągnięć szkolnych i jak wykazano to w badaniach Izabeli Krejcy? O: Hamowanie odruchu orientacyjnego — niepodążanie za bodźcem dźwiękowym korelowało dodatnio z wynikami z matematyki i języka polskiego.
P: Czym różni się ujęcie objawów ADHD w ICD-10 od DSM-5 i ICD-11? O: W ICD-10 wyróżniano trzy objawy (zaburzenia uwagi, impulsywność, nadaktywność), a w DSM-5 i ICD-11 dwa obszary: zaburzenia uwagi oraz połączoną nadaktywność z impulsywnością.
P: Dlaczego u dzieci wymaga się, by objawy ADHD trwały dłużej niż 6 miesięcy? O: Bo krócej trwające trudności mogą być eksternalizacją problemów emocjonalnych (np. reakcją na stratę), a nie zaburzeniem o charakterze rozwojowym.
P: Jakie deficyty neuronalne leżą u podłoża ADHD? O: Zaburzenie zwrotnego wychwytu dopaminy oraz zaburzenie kontroli między korą przedczołową a ośrodkiem układu nagrody, co przekłada się na trudności w odraczaniu gratyfikacji.
P: Wymień co najmniej cztery dostosowania edukacyjne dla ucznia z ADHD. O: Posadzenie z dala od rozpraszaczy naprzeciw nauczyciela, checklista na ławce, dzielenie zadań na mniejsze części, krótkie przerwy, korygowanie błędów na bieżąco, przyłapywanie na byciu grzecznym, gniotki/gumy na nogi.
P: Jakie mocne strony i jakie aktywności wskazuje się u osób z ADHD? O: Wyższa kreatywność i myślenie dywergencyjne; zaleca się dyscypliny kreatywne oraz sport indywidualny nastawiony na wymiar wynikowy (np. Michael Phelps).
P: Co odróżnia zaburzenia zachowania powiązane z zaburzeniami empatii od pozostałych? O: Współwystępowanie obniżonej empatii jest czynnikiem zaburzeń osobowości antyspołecznej; różnicowanie tego decyduje o ryzyku wejścia na ścieżkę zaburzeń i o kierunku wczesnej interwencji.
P: Jakie dwa obszary trudności definiuje ICD-11 w spektrum autyzmu? O: (1) Interakcje i komunikacja społeczna; (2) sztywne, ograniczone i stereotypowe wzorce zachowania oraz zainteresowań.
P: Czym jest syndrom Savanta i u kogo występuje? O: To zdolności wysepkowe nietypowo wysokie na tle ogólnego poziomu intelektualnego; występuje u 5–15% osób, głównie w spektrum autyzmu.
P: Jakie narzędzia standaryzowane wymieniono do diagnozy ADHD i spektrum autyzmu? O: ADHD: Conners i test wykonaniowy EXAT (R. Wójcik). Spektrum autyzmu: protokół obserwacji ADOS, wywiad kierunkowy oraz przesiewowy ASRS.