Psychopatologia — Ćwiczenia 4b — Myśli obsesyjne, zaburzenia logiki, tempa i struktury wypowiedzi

Przedmiot: Psychopatologia (ćwiczenia)

Streszczenie

Zajęcia kontynuują przegląd objawów zaburzeń myślenia i dzielą się na kilka bloków tematycznych: myśli obsesyjne (intruzje), zaburzenia logiki, a następnie zaburzenia zakresu, tempa i struktury wypowiedzi. Część objawów ilustrowana jest nagraniami (m.in. postać grana przez Robina Williamsa jako przykład przyspieszenia myślenia oraz wpis blogowy i wypowiedź osoby z formalnymi zaburzeniami myślenia).

Myśli obsesyjne i intruzje

Punktem wyjścia są myśli natrętne (obsesyjne). Ich kluczowe cechy: są to nasze własne myśli, których nie chcemy (to odróżnia je od doświadczeń psychotycznych, gdzie myśl jest spostrzegana jako nasłana lub cudza). Nie muszą mieć charakteru jawnie szkodzącego — szkodzą w efekcie, ale osoba nie zawsze spostrzega je jako szkodliwe.

Mechanizm powstawania: punktem startowym jest intruzja — powszechne zjawisko, gdy do głowy „znikąd" wpada przypadkowa, dziwaczna myśl (np. „co by było, gdybym rozbiła samochód z całą rodziną o drzewo"). Intruzja to rodzaj zakłócenia, „szumu informacyjnego". Przeradza się w myśl obsesyjną wtedy, gdy nie przejdziemy nad nią do porządku dziennego, lecz zaczniemy nadawać jej znaczenie („co to znaczy, że taka myśl mi przyszła do głowy, co to o mnie mówi").

Kluczem jest egodystoniczność — myśli są przeciwieństwem standardowego sposobu myślenia o sobie. Dlatego obsesje religijne dotykają osób religijnych (osoby niereligijnej myśl o „przystojnym świętym" nie zaniepokoi), a obsesje dotyczące orientacji — osób nieakceptujących danej orientacji. Egodystoniczność powoduje poczucie utraty kontroli: skoro głowa produkuje przerażającą myśl (np. o skrzywdzeniu dziecka), osoba boi się, że może to zrobić.

Powiązane mechanizmy: fuzja myślenia i działania (pomyślenie czegoś jest traktowane jako równoznaczne z gotowością do zrobienia tego / z rzeczywistością) oraz kompulsje — rytuały zabezpieczające, mające zapobiec skutkom (np. nieużywanie noża, niewpuszczanie dziecka do kuchni, dezynfekcja). Większość osób zachowuje krytycyzm/wgląd (wiedzą, że przez przypadek nie poderżną dziecku gardła), ale wgląd bywa większy lub mniejszy, a myśl jest na tyle zagrażająca, że wolą się zabezpieczyć nawet przy minimalnym prawdopodobieństwie.

Typowe treści obsesji: choroba, brud/zarażenie, symetria i porządek, zachowania agresywne, kwestie religijne i seksualne (najczęściej: lęk przed byciem pedofilem — częsty u rodziców po pojawieniu się dziecka — oraz lęk przed byciem osobą homoseksualną). Ważne rozróżnienie: jeśli ktoś faktycznie jest np. osobą homoseksualną i tylko nie chce tego przyjąć, to nie jest obsesja — istotą obsesji jest to, że myśl „nie jest moja / jest sprzeczna ze mną", i właśnie dlatego budzi lęk. Analogia: im mocniej pocieramy plamkę na ubraniu, tym bardziej się rozmazuje — tak samo nadawanie znaczenia intruzji prowadzi od zwykłego zakłócenia do objawu psychopatologicznego. Pacjenci trafiają do terapeuty najczęściej dopiero po dłuższym czasie, gdy objaw przechodzi w specyficzną organizację życia uniemożliwiającą funkcjonowanie.

Zaburzenia logiki

Zaburzenia logiki dotyczą sposobu tworzenia związków logicznych między myślami:

Ilustracja: bloger przekonujący czytelnika o swojej wyjątkowej relacji z Bogiem; argumentuje przez dopatrywanie się znaczeń (np. logo firmy ojca na czerwonym tle → „red szyldy" → Rothschild → pokrewieństwo z bogatym Rothschildem i należny spadek). To pokazuje, jak własna logika i nadawanie znaczeń odkleja się od ogólnej logiki — w odróżnieniu od świadomego, celowego „nakładania filtra" na rzeczywistość, z którego można wyjść.

Zakres, tempo i struktura wypowiedzi

Zakres wypowiedzi (ile słów osoba wypowiada): - Słowotok — dużo słów, często w monologu. - Alogia — mówienie mało, pojedynczymi słowami/zdaniami; skrajne nasilenie to mutyzm (osoba w ogóle nie mówi). Odrębną jednostką jest mutyzm wybiórczy (mówienie z jednymi osobami, z innymi nie).

Tempo myślenia (wnioskowane z deklaracji i z tempa mowy) może być przyspieszone lub spowolnione. Ostrzeżenie: spowolnienie psychoruchowe może dawać wolniejszą mowę bez spowolnienia samego myślenia (osoba wolniej rusza ustami). Przykład przyspieszenia myślenia — postać Robina Williamsa (DJ radiowy): mówi dużo, szybko, skacze z wątku na wątek, bez „hamulca". Istota: to nie tyle zmiana wątku, co to, że myśli biegną szybciej niż mowa — osoba zaczyna jedną myśl, mówienie trwa, myśli już pobiegły dalej, więc kontynuuje od innego fragmentu i brakuje słuchaczowi łącznika. Towarzyszy temu rozhamowanie na poziomie wypowiedzi (brak autocenzury — mówienie wszystkiego, co przyjdzie do głowy, bo „żeby się zahamować, trzeba myśleć"). To różni się od rozkojarzenia, gdzie samo myślenie jest rozkojarzone (realnie różne tematy).

Przykład przeciwny — spowolnienie: pacjent odpowiada powoli, oszczędnie, z elementami alogii, bez spontanicznych wypowiedzi, z wydłużonym czasem reakcji (latencją odpowiedzi).

Przerwy w toku myślenia (myśl staje, pojawia się „czarna dziura", po której można wrócić do wątku lub go utracić): - Otamowanie — przerwa przy prawidłowym (normalnym) toku myślenia. - Zahamowanie — przerwa przy toku spowolnionym; mówiąc o zahamowaniu, mówimy więc jednocześnie o spowolnieniu i o przerwach. Otamowanie bywa też objawem (np. w stuporze katatonicznym osoba się „zawiesza"), choć pojedyncze przerwy (zmęczenie) nie muszą być patologią.

Struktura wypowiedzi (formalne zaburzenia myślenia)

Drugie nagranie (osoba z wieloma formalnymi zaburzeniami myślenia) ilustruje zaburzenia struktury wypowiedzi: - Perseweracja — powtarzanie pewnych treści (np. wielokrotne „Jaruzelski wiedział"). - Werbigeracja — komunikowanie się na poziomie brzmieniowym, nie sensu („rymuje, a nie czuje"); słowa dobierane tak, by brzmiały, a nie by miały sens. - Sałata słowna (w psychopatologii) / sałatka słowna (w afazji) — słowa bez sensu i logiki, bez połączenia między nimi (to nie rozkojarzenie, gdzie jest „trochę o tym, trochę o tym"). - Neologizmy — tworzenie własnych słów. - Drobiazgowość (przykład wyjaśniający, nieobecny u pacjenta) — nadmiernie szczegółowe, krok po kroku opisywanie czynności; wypowiedź pozostaje spójna, ale nieistotna dla pytania. - Echolalia (również nieobecna) — powtarzanie po innych ich treści.

Wniosek końcowy: przy nasilonych formalnych zaburzeniach myślenia komunikacja zostaje zaburzona i przestaje być możliwa. Wypowiedzi sugerujące urojenia wielkościowe (bycie 42. prezydentem, rola w „Titanicu") trudno jednak na pierwszy rzut oka ocenić jako urojenia, bo urojenia są trwałymi przekonaniami, a tu nie wiadomo, czy to trwałe przekonanie, czy chwilowe skojarzenie.

Kluczowe pojęcia

Fiszki

Konspekt