Wykład 1a — Wprowadzenie do psychologii edukacji: umiejscowienie dziedziny, teoria Wygotskiego i podstawy motywacji

Przedmiot: Psychologia edukacyjna

Streszczenie

Czym jest psychologia edukacji i jej umiejscowienie

Psychologia edukacji (psychologia edukacyjna) jest dziedziną stosowaną, co oznacza, że w zależności od obszaru jej aplikowania specjaliści mogą się między sobą różnić. Dziedzina ta jest interesującym obszarem badawczym także dlatego, że edukacja stanowi pewnego rodzaju odbicie norm społeczno-kulturowych — niekiedy wręcz celowo sterowanych. Wykładowczyni ilustruje to przykładami: filmem „Panikt kontra Putin" (szkoła jako narzędzie manipulacji i odbicia norm) oraz reportażem Charlesa Spencera (brata księżnej Diany) o elitarnej brytyjskiej edukacji w szkołach z internatem. Edukacja ta została stworzona, by kształcić przyszłych urzędników Imperium Brytyjskiego — osoby oddzielone od norm rodzinnych, poddane reżimowi i wpajaniu wartości brytyjskich. Chłopcy trafiali tam mając niecałe 6 lat, odcięci od rodziców, co — w świetle wiedzy psychologicznej — wiąże się z konsekwencjami separacji w tym okresie życia. Wykładowczyni zwraca jednak uwagę, że gdy takie działanie było normą społeczną, jego negatywny wpływ na zdrowie psychiczne jest mniejszy.

Wyodrębnienie się dziedziny: od psychologii wychowania do psychologii edukacji

Psychologia edukacji wyodrębniła się, mimo że pedagogika jest dobrze uporządkowaną dziedziną dającą zastosowania do edukacji. Źródłem była psychologia rozwojowa (psychologia rozwoju człowieka) — odrębna dziedzina badająca normatywny rozwój poznawczy, emocjonalny i społeczny na przestrzeni całego życia (od okresu prenatalnego). Wiele jej wyników dotyczyło kontekstu szkolnego i poznawczego, więc zaczęto je aplikować. Najpierw wyodrębniła się psychologia wychowania, podająca wskazówki dotyczące praktyk wychowawczych na podstawie badań psychologicznych. Wychowanie odnosi się jednak do kształtowania norm zachowania, podczas gdy edukacja jest pojęciem szerszym — obejmuje zarówno wychowanie, jak i nabywanie umiejętności. Dlatego mówi się, że psychologia edukacji jest stosowaną psychologią rozwojową.

W Polsce nie ma odrębnej sekcji — funkcjonuje psychologia wychowawcza (mieszcząca psychologię szkolną; sekcja w PTP). W literaturze rozróżnia się jednak psychologię szkolną (aplikacja wiedzy w kontekście oddziaływań szkolnych; psycholog szkolny jako praktyk i konsultant podejmujący interwencje z dziećmi, adolescentami, rodziną) oraz psychologię edukacji (jak uczyć, żeby się nauczyć — metody zapamiętywania, projektowania zadań).

Integracja wiedzy z psychologii rozwoju człowieka w edukacji

Teoria społeczno-kulturowa Lwa Wygotskiego

Powszechnie stosowana podstawa w kontekście edukacyjnym. W odróżnieniu od Piageta (rozwój kognitywny w stadiach), Wygotski podkreślał, że rozwój dokonuje się dzięki interakcjom społecznym, a społeczność i język mają znaczenie w nauczaniu. Człowiek rodzi się z elementarnymi funkcjami mentalnymi, a środowisko społeczne i kulturowe pozwala rozwinąć z nich wyższe funkcje psychiczne. Kluczowa jest strefa najbliższego rozwoju — między tym, co dziecko potrafi samodzielnie (strefa aktualnego rozwoju), a tym, co potrafi z pomocą dorosłego, rówieśnika, technologii lub „bardziej kompetentnej osoby". Nauczanie w obrębie tej strefy może „pociągnąć" rozwój. Wygotski argumentował też, że mowa wewnętrzna rozwija się z mowy zewnętrznej przez proces internalizacji (uwewnętrznienia) — myśl rozwija się jako wynik rozmowy. Zmarł na gruźlicę w 1934 roku w wieku 37 lat.

Każda funkcja psychiczna pojawia się w rozwoju dwukrotnie: najpierw jako działalność zespołowa, społeczna, później zostaje uwewnętrzniona. Mowa wewnętrzna pojawia się dłużej u dzieci z ADHD (dłużej mówią na głos), a ponownie obserwuje się ją u osób starszych. Przykłady strefy najbliższego rozwoju: od czytania przez składanie liter do czytania sylabami; nauka wiązania sznurowadeł z pomocą rodzica; idea job shadowingu w pracy (obserwacja → praca pod superwizją → poczucie kompetencji). Dramatyczne przypadki dzieci odciętych od bodźców społeczno-kulturowych (np. przypadek Genie) potwierdzają, że bez nich nie rozwija się m.in. język; umiejętności motoryczne rozwiną się samodzielnie, lecz tempo i intensywność zależą od wsparcia dorosłego.

Interdyscyplinarne źródła wiedzy o uczeniu się

Na sposób uczenia się wpływają: - Różnice indywidualne — temperament (osoby bardziej ekstrawertyczne szybciej uczą się języków, introwertyczne — przedmiotów spokojniejszych jak matematyka) oraz styl poznawczy (refleksyjny vs impulsywny). Osoby refleksyjne, cechujące się wysoką awersją do popełniania błędu, szybciej nabywają umiejętności w naukach ścisłych; osoby impulsywne, z niską awersją do błędu i wysokim myśleniem dywergencyjnym, lepiej radzą sobie w językach obcych (trzeba przełamać lęk przed komunikacją). - Motywacja — wyższa motywacja zwiększa skupienie (wyłącza odpływanie, rozmarzenie). - Pobudzenie emocjonalne — lęk utrudnia uczenie się (uruchamia reakcje unikania kary). Strach przed nauczycielem niekoniecznie jest skuteczny; badania nad klimatem klasy pokazują, że nauczyciel wymagający często równoważy krytycyzm umiejętnością doceniania. - Procesy poznawcze — percepcja, pamięć, uwaga, asocjacja; pozwalają konstruować treningi poznawcze. - Inteligencja — coraz mniej badań nad samą inteligencją, więcej nad umiejętnościami i wynikami edukacyjnymi (educational performance), m.in. z powodu krytyki konstruktu inteligencji. Ocena inteligencji pozostaje istotna w diagnozie dzieci (znaczenie przesiewowe).

Rozwój motywacji i teoria Ryana i Deciego

Noworodek i niemowlę nie posiadają uwewnętrznionej motywacji — źródłem kontroli jest osoba z zewnątrz (dobór zabawek, wzmocnienia: uśmiech, przytulenie). Następnie pojawiają się nagrody i kary (karą może być wykonanie nieprzyjemnej czynności lub wycofanie przyjemnej aktywności). Na etapie przedszkolnym dominuje regulacja zewnętrzna. Kolejne etapy uwewnętrzniania: regulacja introjekcyjna (częściowo zewnętrzna — samokontrola, poczucie winy; np. „było mi głupio"), regulacja identyfikacyjna (uczę się rzeczy ważnej, choć nieprzyjemnej, bo mi się przyda) i wreszcie motywacja wewnętrzna / integracyjna („święty graal" — związana z zainteresowaniem, zadowoleniem, satysfakcją).

Zgodnie z teorią Ryana i Deciego motywacja składa się z trzech komponentów: autonomia (robię coś, bo to mój wybór), kompetencje i poczucie kontroli. Branie ciągłych nagród obniża motywację wewnętrzną (postrzegamy niższe, zewnętrzne źródło przyczynowości), a danie wyboru ją podwyższa przez poczucie autonomii. Stąd m.in.: w sporcie juniorskim oparcie na nagrodach wypala młode talenty (do 12 r.ż. dzieci powinny eksplorować i czerpać radość); warto pozostawiać dziecku autonomię w wyborze ścieżki edukacyjnej oraz dostrzegać jego radość i satysfakcję. Im kraj bardziej rozwinięty, tym większy stres edukacyjny.

Presja na osiągnięcia, edukacja domowa i relacje

Presja na osiągnięcia jest czynnikiem ryzyka nieufnego stylu przywiązania, bo świadczy o relacji warunkowej („jestem wartościowy, jeśli zasłużę osiągnięciami na uznanie i miłość"). Styl przywiązania kształtuje się wcześnie, ale pewne czynniki mogą go korygować lub pogłębiać. Bycie nauczycielem dla własnych dzieci może być „kosztem więzi" (postulat badacza Grossmana). W dyskusji o edukacji domowej (homeschooling, edukacja w chmurze) wykładowczyni zwraca uwagę, że w przestrzeni publicznej (zwłaszcza w czasie COVID-u) mówiono głównie o wynikach edukacyjnych, a za mało o ryzykach dla relacji. Przykład: we Włoszech aresztowano australijską rodzinę zamieszkałą w lesie pod zarzutem zaniedbania (samodzielna edukacja dzieci) — w kulturze ceniącej wspólnotę oceniono to surowo, podczas gdy w indywidualistycznej Polsce edukację domową łatwiej traktować jako wybór rodzica. Prace domowe również bywają zagrożeniem dla relacji z rodzicami (rodzic widzi w dziecku odbicie własnych nieakceptowanych trudności). Przy narastających napięciach wokół odrabiania zadań wartym rozważenia rozwiązaniem są korepetycje; w krajach bez prac domowych dzieci zwykle dłużej zostają w szkole i tam utrwalają materiał przy asyście nauczyciela.

Kluczowe pojęcia

Fiszki

Konspekt