Wykład 1b — Dziedziny źródłowe, metody i obszary badań psychologii edukacji

Przedmiot: Psychologia edukacyjna

Streszczenie

Wykład kontynuuje omówienie tego, z jakich dziedzin psychologii i nauki czerpie psychologia edukacji, a następnie prezentuje wybrane obszary badań i zjawiska istotne dla praktyka.

Dyscypliny źródłowe i metody wspierające uczenie się

Psychologia edukacji czerpie przede wszystkim z behawioryzmu, ponieważ modele uczenia się bazują na prawach uczenia się: warunkowaniu klasycznym (prawo odruchu), uczeniu instrumentalnym (nagrody, wzmocnienia i kary) oraz uczeniu przez modelowanie (uczenie się przez obserwację czynności pokazywanej przez inną osobę). Kolejne źródła to psychologia poznawcza i nauki poznawcze (w tym modele sztucznej inteligencji oraz badania nad wpływem korzystania z AI na nauczanie) oraz neuronauka. Wśród metod wspierających uczenie się wymieniono mnemotechniki (np. fiszki, fiszki Leitnera), mapy myśli (Tony Buzan), treningi funkcji poznawczych — w tym potwierdzony dowodowo (evidence-based) trening pamięci roboczej (pamięć robocza jest istotnym predyktorem osiągnięć szkolnych, zwłaszcza w przedmiotach ścisłych i matematyce). Treningi poznawcze powinny być wykonywane często i przy zmiennym poziomie trudności. Omówiono też uczenie się przy muzyce: słowa mogą zakłócać naukę wiedzy podręcznikowej, a badania wskazują na lepsze wyniki przy niskich częstotliwościach dźwięku (im wyższa częstotliwość, tym gorsze wyniki).

Mity edukacyjne dotyczące inteligencji i motywacji

Wykładowczyni wskazała na dwa mity. Pierwszy: że istnieje wiele niezależnych rodzajów inteligencji (model Gardnera) — w rzeczywistości zakłada się nadrzędny czynnik G oraz czynniki specyficzne, silnie z nim współzmienne (kowariancja). Profilowanie w pewnym obszarze to kwestia zdolności, które — urzeczywistnione — prowadzą do talentu. Inteligencja emocjonalna nie jest odrębnym konstruktem wobec inteligencji ogólnej, ponieważ podejmowanie decyzji w sytuacjach emocjonalnych i moralnych wymaga integracji informacji, którą mierzy inteligencja ogólna. Drugi mit: że nagrody zawsze osłabiają motywację wewnętrzną — obniżają ją, ale uznanie i dodatkowe środki bywają potrzebne, by motywację wewnętrzną podtrzymać.

Międzynarodowe programy badawcze

Badania nad osiągnięciami edukacyjnymi prowadzą duże projekty międzynarodowe z udziałem kilkudziesięciu krajów: PIRLS (biegłość w czytaniu uczniów 4. klasy — rozumienie, interpretacja, integracja wiedzy, z czynnikami szkoły i środowiska), PIAAC (kompetencje osób dorosłych: rozumienie tekstu, rozumowanie matematyczne, rozwiązywanie problemów) oraz TALIS (satysfakcja nauczycieli z nauczania i ich wyzwania). W Polsce programy te koordynuje Instytut Badań Edukacyjnych (IBE). Przywołano wynik PIAAC: dorośli Polacy mają niższy poziom rozumienia tekstu z ulotki niż osoby z wykształceniem średnim w Austrii; pojawia się też zjawisko analfabetyzmu wtórnego (trudności w rozumieniu tekstu mimo umiejętności czytania).

Neuronauka edukacyjna

Manifest postulatów badań w neuronauce edukacyjnej opublikowano w 2010 roku — zakłada on, że wyniki badań neuroobrazowych powinny być implikowane do wytycznych edukacyjnych. Wykorzystuje się metody neuroobrazowania (funkcjonalny rezonans magnetyczny — wymaga bezruchu badanego; spektroskopia bliskiej podczerwieni fNIRS w postaci czepka, pokazująca zmiany aktywności mózgu przestrzennie i czasowo) oraz testy neuropsychologiczne. Przykład badania: mapowanie poznawczych i neuronalnych profili dzieci z trudnościami szkolnymi — porównano dzieci z szerokimi trudnościami poznawczymi (czytanie, liczenie, problemy matematyczne), dzieci neurotypowe, dzieci z problemem pamięci roboczej i dzieci z trudnościami fonologicznymi, by sprawdzić, czy trudności są specyficzne, czy ogólne (co ma znaczenie dla różnicowania interwencji).

Różnice międzykulturowe w edukacji

Szkoła pełni funkcję socjalizacyjną — odbija i kształtuje normy społeczne. Badania Anastazji i Andersona pokazują, że treningi kompetencji kulturowych promowane w środowisku szkolnym zmniejszają problemy wychowawcze i konflikty. Omówiono badania nad oczekiwaniami rodziców wobec wyników edukacyjnych dzieci, prowadzone metodą jakościową (narracyjną) w USA na rodzicach, nauczycielach i dzieciach (biali Amerykanie z korzeniami europejskimi oraz Latynosi). W scenariuszu „Riki" (dziecko ma zostać w domu, by pomóc chorej matce) wyróżniono perspektywy: kolektywistyczną (pomoc rodzinie), indywidualistyczną (pozostanie w szkole) oraz łączącą obie (przekazanie nauki do domu). Wyniki: nauczyciele — niezależnie od pochodzenia — odpowiadali indywidualistycznie (najbardziej nauczyciele latynoscy), introjektując wartości kraju, w którym żyją; dzieci wolały być w domu; rodzice europejsko-amerykańscy byli bliżej perspektywy indywidualistycznej, latynoscy — kolektywistycznej. Lęk przed matematyką okazał się zjawiskiem powiązanym z kontekstem psychologicznym (badania w 41 krajach), a nie z innymi procesami poznawczymi.

Płeć a edukacja oraz zagrożenie stereotypem

Szkoły jednopłciowe bywają podyktowane bezpieczeństwem (np. w niektórych krajach afrykańskich), różnym tempem rozwoju i dojrzewania, kwestiami religijnymi i kulturowymi. Badania (Szwajcaria, Kenia — gdzie ten sam nauczyciel uczył w szkole żeńskiej i męskiej) wskazują, że dziewczęta w klasach jednopłciowych osiągają wyższe wyniki w przedmiotach ścisłych, bo w klasach koedukacyjnych chłopcy są częściej aktywizowani do wypowiedzi. Zniesienie szkół jednopłciowych w Europie argumentowano potrzebą kooperacji kobiet i mężczyzn w dorosłym, także zawodowym życiu. Zagrożenie stereotypem (badania psychologii społecznej, pierwotnie na afroamerykańskich studentach uniwersytetów Ligi Bluszczowej) występuje, gdy istnieje stereotyp, a osoba identyfikuje się z grupą, której on dotyczy — silnej w okresie dojrzewania (badania prof. Bedyńskiej z czasów gimnazjów). U dziewcząt dotyczy matematyki, u chłopców funkcji językowych (np. język polski), choć efekt u chłopców jest słabszy. Skutkiem jest bezradność intelektualna.

Bezradność intelektualna (wyuczona)

Bezradność intelektualna to brak podejmowania wysiłku poznawczego mimo obiektywnych możliwości; jej źródłem jest brak poczucia kontroli. Badania nad wyuczoną bezradnością rozpoczęto w latach 70. (najpierw na zwierzętach, później kontynuowane w kontekście edukacyjnym). Klasyczny eksperyment szkolny z anagramami pokazał ułatwienie/utrudnienie: grupie podawano dwa nierozwiązywalne słowa, po których nawet rozwiązywalne, identyczne dla obu grup trzecie słowo okazywało się trudne. Zjawisko integruje psychologię społeczną i poznawczą; działa jak samospełniająca się przepowiednia (dziecko etykietowane jako „nieradzące sobie" przestaje próbować) — stąd waga nieetykietowania. Modelowym wyjściem jest przywrócenie poczucia kontroli oraz uwolnienie emocji (blok emocjonalny — pojęcie prof. Gruszczyńskiej — uniemożliwia myślenie). Prof. Sędek wiązał inspirację do badań nad wyuczoną bezradnością (model informacyjny) z nauczaniem logarytmów. Bezradność może dotyczyć konkretnego przedmiotu — w Polsce istnieje Skala Bezradności Intelektualnej (osobna dla matematyki, fizyki i języka polskiego), autorstwa Grzegorza Sędka i Mirosława Kofty, dostępna w PTPiP.

Edukacja alternatywna

Edukacja alternatywna zakłada inną niż typowa publiczna formę nauki, niekoniecznie całoroczną, kładąc nacisk nie tylko na kompetencje poznawcze, ale i społeczno-emocjonalne nabywane w środowisku stawiającym naturalne wymagania. Przykład: szkoła pod żaglami (w Polsce realizowana na kilku statkach). Badania prof. Romaniuka (pomiar przed i po rejsie) wykazały wzrost samooceny uczniów po kilkumiesięcznym rejsie, wyższy niż w grupie normatywnej, bez szkód w kompetencjach społecznych. Podkreślono, że żadne rozwiązanie nie jest dobre dla każdego dziecka (np. przedszkole leśne nie sprawdzi się u dzieci potrzebujących struktury) — rolą psychologa jest pomóc dziecku zaadaptować się do danego typu szkoły.

Kluczowe pojęcia

Fiszki

Konspekt