Wykład 3b — Psycholog szkolny: zadania, realia pracy i metody

Przedmiot: Psychologia edukacyjna

Streszczenie

Zakres egzaminacyjny i punkt wyjścia

Część wykładu dotycząca poradni psychologiczno-pedagogicznej jest objęta egzaminem na podstawie karty pracy (obowiązuje wersja w PDF; z dokumentu Word ma zostać usunięta zbędna tabelka odróżniająca orzeczenia od opinii). Część dotycząca psychologa szkolnego nie ma karty pracy — do zapamiętania na egzamin jest jedynie slajd przedstawiający zakres zadań psychologa szkolnego.

Orzeczenia, opinie i zgoda rodzica

Orzeczenia i opinie wydawane są wyłącznie na wniosek rodzica lub opiekuna prawnego — to oni zgłaszają dziecko do poradni, szkoła może jedynie zasugerować taki krok. Wszelkie działania diagnostyczne i terapeutyczne wymagają zgody rodzica/opiekuna. W praktyce dziecko może przejść cały proces diagnostyczny, ale jeśli rodzic nie złoży wniosku o opinię, poradnia nie może jej wydać.

Psycholog szkolny jako promotor zdrowia psychicznego

Psycholog szkolny jest postrzegany jako promotor zdrowia psychicznego, który czuwa nad klimatem szkoły i wychodzi poza wąskie cele edukacyjne, koncentrując się na dobrostanie uczniów. Praca w szkole zasadniczo różni się od pracy w poradni — nie tylko pod względem kompetencji, ale przede wszystkim wymaganą elastycznością. W poradni dzień pracy jest przewidywalny (grafik, zapisane dzieci, zaplanowany czas na diagnozę, terapię, pisanie opinii i orzeczeń). W szkole jest odwrotnie: częste sytuacje nieoczekiwane (zastępstwa, nagłe konflikty, „pożary do gaszenia”) wymagają umiejętności reagowania i dopasowywania się. Osoby preferujące sztywny porządek mogą czuć się w tej roli przeciążone.

Diagnoza a ocena zdrowia psychicznego

Rozporządzenie nakłada na psychologa szkolnego diagnozowanie indywidualnych potrzeb rozwojowych, edukacyjnych i możliwości psychofizycznych uczniów oraz diagnozowanie sytuacji wychowawczych. Prowadząca polemizuje z tym zapisem: realia szkoły (brak narzędzi, brak wyciszonego, dedykowanego gabinetu, brak przestrzeni na pełny wywiad z rodzicami) sprawiają, że psycholog szkolny w praktyce nie prowadzi diagnozy w ścisłym sensie, lecz ocenę zdrowia psychicznego — rozpoznanie zagrożeń „tu i teraz”: czynników ryzyka, zasobów oraz dynamiki między nimi. Na tej podstawie decyduje, czy może działać na terenie szkoły, czy skierować rodziców z dzieckiem do poradni po pełniejszą diagnozę. (Rozróżnienie pochodzi z rozdziału Tomka Kuźmicza w podręczniku psychologii edukacyjnej.)

Udzielanie pomocy i formy pracy

Pomoc udzielana jest w formach odpowiednich do rozpoznanych potrzeb: zajęcia indywidualne i grupowe, spotkania interwencyjne i mediacyjne, proste behawioralne plany zmiany zachowania, działania psychoedukacyjne. Z doświadczenia prowadzącej psychologowi przedszkolnemu najbardziej potrzebne są podstawy stosowanej analizy zachowania, a psychologowi szkolnemu — podstawy interwencji kryzysowej oraz umiejętności mediacyjne. Problemem jest brak przepisów określających rodzaj zajęć indywidualnych i grupowych („wolna amerykanka”). Nowe rozporządzenie (dotyczące poradni i procesu diagnostycznego) wprowadza wymóg diagnozy opartej na modelu evidence-based — kierunek, który prawdopodobnie obejmie z czasem także szkoły.

Profilaktyka, interwencja kryzysowa i wspieranie nauczycieli

Profilaktyka (w tym uzależnień) realizowana jest poprzez gotowe scenariusze zajęć — wykorzystywane podczas lekcji wychowawczych i zastępstw; warto mieć przygotowaną bazę scenariuszy dla różnych grup wiekowych i okoliczności. Interwencja kryzysowa, zwłaszcza „na gorąco”, zyskuje na znaczeniu, podobnie jak mediacja konfliktów. Ważnym zadaniem jest wspieranie nauczycieli, wychowawców i innych specjalistów — doradzanie, obserwacja dynamiki grupy, proponowanie metod i narzędzi pracy.

Metoda Kids Skills i ścieżka zawodowa

Prowadząca poleca metodę Kids Skills (Bena Furmana), wywodzącą się z terapii krótkoterminowej skoncentrowanej na rozwiązaniu (TSR). Jest ona dobrze osadzona w realiach szkolnych: krótkoterminowa, elastycznie rozłożona w czasie (spotkania nawet raz w miesiącu), skoncentrowana na zasobach i budowaniu umiejętności, a nie na przeżywaniu trudności. Polecane są też szkolenia z interwencji kryzysowej i mediacji. Psycholog szkolny (w szkole/przedszkolu ogólnodostępnym) potrzebuje przygotowania pedagogicznego, ale nie musi go mieć na starcie — może zobowiązać się do uzupełnienia go w trakcie zatrudnienia.

Kwestie formalne (z dyskusji)

• Przygotowanie pedagogiczne można zdobyć m.in. przez podyplomowe studia o nazwie „przygotowanie pedagogiczne” albo przez studia (lic./mgr) na kierunku pedagogika; wystarcza też przygotowanie pedagogiczne posiadane jako nauczyciel-przedmiotowiec.
• Rejonizacja poradni dla dziecka nieuczęszczającego do placówki opiera się na adresie zamieszkania; jeśli dziecko chodzi do przedszkola prywatnego, rejon wyznacza lokalizacja tego przedszkola.
• Dolna granica wieku w poradni nie istnieje — dzięki wczesnemu wspomaganiu rozwoju pacjentami bywają dzieci kilkumiesięczne.
• Bariera językowa rodzica: poradnia publiczna nie zapewnia tłumacza; rodzic musi go zorganizować sam, a przy braku możliwości można prosić o wsparcie (finansowe) Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej.
• Osoby z zewnątrz prowadzące zajęcia (np. profilaktyka uzależnień, neofita): poza zaświadczeniem o niekaralności zajęcia samodzielne wymagają opinii dyrektora, Rady Pedagogicznej i Rady Rodziców; przy osobie jedynie współprowadzącej, zapraszanej przez psychologa, wystarczy zgoda dyrektora, który decyduje o ewentualnym dalszym opiniowaniu.
• Specjalności (psychologia edukacyjna; kształtowanie i zmiana zachowania) pogłębiają wiedzę, ale ani nie otwierają, ani nie zamykają drogi zawodowej — przygotowanie pedagogiczne i tak jest potrzebne odrębnie do pracy w placówkach publicznych (w niepublicznych nie jest konieczne).

Kluczowe pojęcia

• Psycholog szkolny — specjalista postrzegany jako promotor zdrowia psychicznego, czuwający nad klimatem szkoły i dobrostanem uczniów; działa elastycznie, realizując zadania z rozporządzenia.
• Elastyczność psychologa szkolnego — kluczowa cecha pracy w szkole: umiejętność reagowania i dopasowania się do nieprzewidywalnych okoliczności, w odróżnieniu od przewidywalnego, grafikowego trybu pracy w poradni.
• Ocena zdrowia psychicznego — realna forma działania psychologa szkolnego (zamiast pełnej diagnozy): rozpoznanie „tu i teraz” czynników ryzyka, zasobów i dynamiki między nimi oraz decyzja o dalszym postępowaniu.
• Diagnoza w szkole — zapis rozporządzenia o diagnozowaniu potrzeb rozwojowych, edukacyjnych i możliwości psychofizycznych uczniów; w realiach szkolnych trudny do realizacji wobec braku narzędzi, gabinetu i czasu.
• Orzeczenie — dokument wydawany przez poradnię wyłącznie na wniosek rodzica lub opiekuna prawnego.
• Opinia — dokument poradni wydawany na wniosek rodzica; bez złożonego wniosku nie może powstać, nawet po pełnym procesie diagnostycznym.
• Zgoda rodzica lub opiekuna prawnego — warunek konieczny wszelkich działań diagnostycznych, terapeutycznych i wydania dokumentów dotyczących dziecka.
• Interwencja kryzysowa — działanie podejmowane w sytuacjach kryzysowych, często „na gorąco”; rosnąca potrzeba i podstawowa kompetencja psychologa szkolnego.
• Mediacja — rozwiązywanie i przekształcanie konfliktów na bieżąco, służące dbaniu o klimat szkoły.
• Profilaktyka uzależnień — działania realizowane poprzez gotowe scenariusze zajęć (m.in. na lekcjach wychowawczych i zastępstwach) dla różnych grup wiekowych.
• Stosowana analiza zachowania — podejście behawioralne; podstawa szczególnie potrzebna psychologowi przedszkolnemu, wykorzystywana też w prostych planach zmiany zachowania.
• Model evidence-based — wymóg opierania diagnozy (a w przyszłości zapewne i zajęć) na narzędziach sprawdzonych, a nie przypadkowych; wprowadzony nowym rozporządzeniem dla poradni.
• Kids Skills — metoda Bena Furmana wywodząca się z terapii krótkoterminowej skoncentrowanej na rozwiązaniu (TSR); skoncentrowana na zasobach i budowaniu umiejętności, dobrze osadzona w realiach szkolnych.
• Przygotowanie pedagogiczne — kwalifikacja wymagana do pracy w publicznych placówkach (nie w niepublicznych); zdobywana m.in. przez studia podyplomowe lub studia na kierunku pedagogika; w szkole/przedszkolu ogólnodostępnym można ją uzupełnić w trakcie zatrudnienia.
• Wczesne wspomaganie rozwoju — działanie poradni umożliwiające objęcie wsparciem dzieci już od kilku miesięcy życia; brak dolnej granicy wieku.

Fiszki

• P: Kto może zgłosić dziecko do poradni psychologiczno-pedagogicznej? O: Wyłącznie rodzic lub opiekun prawny; szkoła może jedynie zasugerować taki krok.

• P: Czym różni się przewidywalność pracy psychologa w poradni od pracy w szkole? O: W poradni dzień pracy jest przewidywalny (grafik, zapisane dzieci, zaplanowany czas na diagnozę, terapię i dokumenty); w szkole sytuacja jest nieprzewidywalna i wymaga elastyczności.

• P: Dlaczego prowadząca twierdzi, że psycholog szkolny nie prowadzi diagnozy, lecz ocenę zdrowia psychicznego? O: Bo realia szkoły (brak narzędzi, dedykowanego wyciszonego gabinetu i czasu na pełny wywiad) nie pozwalają na pełną diagnozę; psycholog rozpoznaje „tu i teraz” czynniki ryzyka, zasoby i ich dynamikę.

• P: Co obejmuje ocena zdrowia psychicznego w szkole? O: Rozpoznanie zagrożeń „tu i teraz”: jakie są czynniki ryzyka, jakie zasoby, jaka dynamika między nimi oraz jakie działania można podjąć — wraz z decyzją o ewentualnym skierowaniu do poradni.

• P: Co oznacza wymóg modelu evidence-based wprowadzony nowym rozporządzeniem? O: Że diagnoza ma być prowadzona w oparciu o narzędzia sprawdzone, a nie przypadkowe; dotyczy poradni i procesu diagnostycznego, ale przewiduje się rozszerzenie tego kierunku na szkoły.

• P: Czym jest metoda Kids Skills i dlaczego nadaje się do szkoły? O: To metoda Bena Furmana wywodząca się z TSR; jest krótkoterminowa, elastycznie rozłożona w czasie, skoncentrowana na zasobach i budowaniu umiejętności (a nie na przeżywaniu trudności), więc łatwo ją osadzić w realiach szkolnych.

• P: Jakie podstawy są szczególnie potrzebne psychologowi przedszkolnemu, a jakie szkolnemu? O: Przedszkolnemu — podstawy stosowanej analizy zachowania; szkolnemu — podstawy interwencji kryzysowej oraz umiejętności mediacyjne.

• P: Czy psycholog szkolny musi mieć przygotowanie pedagogiczne od początku pracy? O: W szkole/przedszkolu ogólnodostępnym nie jest to konieczne na starcie — może je uzupełnić w trakcie, zobowiązując się do tego; jest ono wymagane do pracy w placówkach publicznych, ale nie w niepublicznych.

• P: Jakie formalności obowiązują przy zaproszeniu osoby z zewnątrz do prowadzenia zajęć profilaktycznych? O: Poza zaświadczeniem o niekaralności zajęcia samodzielne wymagają opinii dyrektora, Rady Pedagogicznej i Rady Rodziców; osoba jedynie współprowadząca, zapraszana przez psychologa, wymaga zgody dyrektora, który decyduje o dalszym opiniowaniu.

• P: Jak poradnia publiczna postępuje, gdy rodzic nie jest polskojęzyczny? O: Nie zapewnia tłumacza — rodzic musi go zorganizować sam (za swoją zgodą i na swój wniosek); przy braku możliwości można prosić o wsparcie finansowe Miejski Ośrodek Pomocy Społecznej.

Konspekt

• Sprawy egzaminacyjne i organizacyjne
• Karta pracy (PDF) wyznacza zakres egzaminu dla części o poradni
• Z karty w Wordzie usunąć zbędną tabelkę orzeczenia vs opinie
• Część o psychologu szkolnym — bez karty pracy; do zapamiętania slajd z zadaniami
• Orzeczenia i opinie
• Tylko na wniosek rodzica/opiekuna prawnego
• Szkoła może sugerować, ale nie zgłasza dziecka
• Wszystkie działania i dokumenty wymagają zgody rodzica
• Bez wniosku opinia nie może powstać, nawet po diagnozie
• Psycholog szkolny vs psycholog poradni
• Psycholog szkolny jako promotor zdrowia psychicznego i strażnik klimatu szkoły
• Różnice w kompetencjach i umiejętnościach
• Elastyczność jako kluczowa cecha
  • Poradnia: grafik, przewidywalność
  • Szkoła: nieprzewidywalność, reagowanie „na gorąco”
• Zadania psychologa szkolnego (z rozporządzenia)
• Diagnozowanie potrzeb i sytuacji wychowawczych
  • Polemika: realia → ocena zdrowia psychicznego zamiast pełnej diagnozy
  • Brak narzędzi, gabinetu, czasu na wywiad
  • Ocena zdrowia psychicznego: czynniki ryzyka, zasoby, dynamika, decyzja
  • Źródło rozróżnienia: rozdział Tomka Kuźmicza
• Udzielanie pomocy
  • Zajęcia indywidualne i grupowe, spotkania interwencyjne i mediacyjne
  • Proste behawioralne plany zmiany zachowania, psychoedukacja
  • Brak przepisów o rodzaju zajęć („wolna amerykanka”)
  • Nowe rozporządzenie: model evidence-based
• Profilaktyka, w tym uzależnień
  • Gotowe scenariusze (lekcje wychowawcze, zastępstwa)
  • Baza scenariuszy dla różnych grup wiekowych
• Mediacje i interwencje kryzysowe
  • Rosnące zapotrzebowanie, interwencja „na gorąco”
  • Szkolenia jako podstawa dla psychologa szkolnego
• Wspieranie nauczycieli, wychowawców i specjalistów
  • Doradzanie, obserwacja dynamiki grupy, dobór metod i narzędzi
• Metody i ścieżka zawodowa
• Kids Skills (Ben Furman, TSR) — krótkoterminowa, skoncentrowana na zasobach
• Szkolenia z interwencji kryzysowej i mediacji
• Przygotowanie pedagogiczne — niekonieczne na starcie w placówce ogólnodostępnej
• Kwestie formalne (z dyskusji)
• Drogi zdobycia przygotowania pedagogicznego (studia podyplomowe, kierunek pedagogika, nauczyciel-przedmiotowiec)
• Rejonizacja poradni wg adresu zamieszkania / lokalizacji przedszkola prywatnego
• Brak dolnej granicy wieku (wczesne wspomaganie rozwoju)
• Bariera językowa: brak tłumacza z poradni, wsparcie MOPS
• Osoby z zewnątrz: opinie dyrektora, Rady Pedagogicznej i Rady Rodziców
• Specjalności (edukacyjna; kształtowanie i zmiana zachowania) a droga zawodowa