Wykład 6b — Niepełnosprawność, choroba somatyczna i przegląd psychologii zdrowia

Przedmiot: Psychologia kliniczna i zdrowia

Streszczenie

Praca psychologiczna z osobami chorymi somatycznie

Wykład rozpoczyna się od refleksji nad rolą psychologa na oddziałach szpitalnych i w pracy z osobami przewlekle chorymi. W momencie otrzymania diagnozy człowiek często zostaje sam — „życie się sypie", pojawia się dezorientacja co do dalszych procedur i przyszłości, a wiedza wyszukiwana samodzielnie w internecie pogłębia chaos. Obecność psychologa, który urealnia sytuację, bywa tu bardzo pomocna. Podkreślono, że ból jest w dużej mierze zjawiskiem psychologicznym i można pracować z nim różnymi technikami — od metod radzenia sobie po techniki akceptujące ból.

Praca z osobami chorymi somatycznie jest specyficzna, ponieważ wiele ich myśli i obaw nie jest zniekształceniami poznawczymi, lecz realnością — np. lęk osoby z nowotworem przed przerzutem czy poczucie odrzucenia osoby niesłyszącej. Dlatego nie zawsze stosujemy klasyczną restrukturyzację poznawczą; często właściwsza jest praca z akceptacją (terapia akceptacji i zaangażowania). Zadaniem psychologa bywa też obniżanie nadmiernego, ale realnego lęku, przy zachowaniu czujności, że zagrożenie faktycznie istnieje.

Niepełnosprawność: modele i wymiar społeczny

Omówiono dwa przeciwstawne modele niepełnosprawności. Model medyczny (przestarzały) traktuje niepełnosprawność jako tragedię i defekt do „naprawienia" lub wyleczenia, a osobę z niepełnosprawnością jako gorszą. Model społeczny wskazuje, że niepełnosprawność w pewnym momencie dotyczy znacznej części społeczeństwa (szacunkowo 15–20%), a celem jest likwidowanie barier i zmiana nastawienia, a nie „naprawianie" człowieka.

Najlepiej uczyć się o niepełnosprawności bezpośrednio od osób, które jej doświadczają. Na przykładzie społeczności osób Głuchych pokazano złożoność tożsamości: istnieją różne języki i dialekty migowe, a osoba słysząca posługująca się mową bywa traktowana jako „ani po tej, ani po tamtej stronie", co czyni budowanie tożsamości i wspólnoty ogromnym wyzwaniem. Codzienne trudności (np. niezrozumienie w restauracji) rodzą narastającą frustrację oraz schematy poznawcze typu „świat jest niesprawiedliwy", „ludzie mnie nie chcą" — które są wytworem realnych doświadczeń, a nie zaburzeniem.

Dyskryminacja działa na poziomie indywidualnym (np. protekcjonalne „a tak świetnie sobie radzi") oraz strukturalnym/państwowym (np. zatrudnianie osób z niepełnosprawnościami). Wskazano też na znaczenie języka — szanowanie tego, jakim językiem same osoby z niepełnosprawnościami chcą o sobie mówić.

Integracja i deinstytucjonalizacja

Idea deinstytucjonalizacji zakłada wychodzenie do ludzi i działanie w środowisku zamiast zamykania osób w instytucjach (zarówno rehabilitacyjnych, jak i psychiatrycznych). W praktyce jednak system bywa nieprzygotowany. Kontakt z osobami z niepełnosprawnościami (np. wolontariat) zmniejsza dyskomfort osób pełnosprawnych, które naturalnie szukają kontaktu „z podobnymi", więc moment spotkania trzeba czasem świadomie wymuszać.

Szczególnie trudna jest integracja dzieci. Zmuszanie dzieci do współdziałania bywa kontrproduktywne — pokazano przykład klasy, która tak usilnie starała się zintegrować chłopca ze spektrum autyzmu, że przeoczono przekraczanie granic. Zalecane są raczej zajęcia integracyjne o charakterze ekspozycji niż wymuszone „korygowanie się".

Cztery typy cierpienia i atrybucje choroby

W pracy z osobami chorymi somatycznie wyróżniono cierpienie: fizyczne (ból), egzystencjalne (kim jestem w społeczeństwie, jak będę dalej funkcjonować), związane ze stratą dotychczasowego funkcjonowania oraz społeczne (społeczeństwo nieprzygotowane, obojętne). Omówiono przekonania o przyczynach choroby: przypisywanie choroby woli Boga / losu / kary zdarza się nierzadko i bywa silnie obciążające, podobnie jak poczucie winy („gdybym nie była tak zła na matkę, nie miałabym depresji/białaczki"). Stąd waga poznawania indywidualnych narracji osób chorych.

Starość i psychologia sądowa (krótkie wzmianki)

Starość przedstawiono jako naturalny element życia, czasem rozpatrywany jako rodzaj niepełnosprawności; w pracy z osobami starszymi trzeba uwzględniać aspekt biologiczny, poznawczy i osobowościowy oraz kalkulować, co bardziej opłaca się zmieniać — osobę czy środowisko. W psychologii sądowej zasygnalizowano problem słabej regulacji zawodu, brak wypracowanych standardów i ścieżek porozumienia między psychologami a praktykami wymiaru sprawiedliwości; psycholog nie wystawia „opinii na zamówienie", a prywatny dokument sąd może zignorować, kierując sprawę do OZSS (ośrodka). Rolą psychologa bywa raczej deeskalacja konfliktu (np. w sprawach rodzinnych) niż rozstrzyganie racji.

Przegląd zagadnień psychologii zdrowia

Druga część wykładu to przegląd pojęć do egzaminu: definicje zdrowia (zdrowie to nie tylko brak choroby ani sam stan biologiczny; życie nie równa się zdrowie; możliwa niespójność oceny subiektywnej i obiektywnej), modele wyjaśniające zdrowie i chorobę (biomedyczny, biopsychospołeczny, socjologiczny), koncepcja kontinuum zdrowie–choroba i salutogeneza Antonovsky'ego (uogólnione zasoby odpornościowe, poczucie koherencji jako klucz do zdrowia), paradoksy zdrowia i choroby, błędne koło lęku (bodziec → emocje → myślenie o emocjach → nasilenie fizjologii → spirala lęku), psychologia pozytywna zdrowia, model transteoretyczny zmiany Prochaski i DiClemente (prekontemplacja, kontemplacja, przygotowanie, działanie — cykl zwykle powtarza się kilkukrotnie), transakcyjny model stresu i radzenia sobie (ocena pierwotna, funkcje strategii, brak jednej zawsze adaptacyjnej strategii), zasoby (teoria zachowania zasobów), prewencja (trzy poziomy) oraz pojęcie traumy (samo wydarzenie nie jest traumą — decyduje subiektywna percepcja, predyspozycje i czynniki ryzyka/chroniące; mówimy o zdarzeniu potencjalnie traumatycznym).

Kluczowe pojęcia

Fiszki

Konspekt